Nam Trân

Nam Trân

Thứ Bảy, 1 tháng 12, 2012

Nam Trân và bản dịch Nhật ký trong tù




 Tôi không có may mắn có mặt trong những ngày Viện Văn học dịch Nhật ký trong tù bởi một lẽ đơn giản, tôi về Viện vào cuối tháng 12 năm 1960 mà bản dịch đã được công bố vào 7 tháng trước đó. Nhưng sống trong những tháng năm diễn ra sự kiện cả nước đón nhận tập thơ của Hồ Chủ tịch, tôi từng cảm nhận được không khí của bạn đọc khắp miền Bắc hào hứng tìm hiểu và thưởng thức tập thơ như thế nào. Và tôi hình dung Viện Văn học đã phải chuẩn bị một kế hoạch công phu, tỉ mỉ cho việc dịch tập thơ này. Vào năm 1977, khi Viện trưởng Hoàng Trung Thông nhận chỉ thị của ông Tố Hữu bổ sung, chỉnh lý Nhật ký trong tù để chuẩn bị in lại nhằm kỷ niệm 40 năm Ngục trung nhật ký ra đời (1943-1983) và cho thành lập một tiểu ban chuyên trách, giao cho tôi làm người chịu trách nhiệm chính, tôi liền lần tìm lại toàn bộ hồ sơ lưu trữ về lần dịch thứ nhất. Tôi được anh Đỗ Đức Hải, trưởng phòng Tư liệu thư viện trao cho hai cặp tài liệu đem về Ban Văn học cổ cận đại sử dụng. Mở cặp ra xem xét, nhiều điều khiến tôi ngạc nhiên đến không ngờ.


Điều thứ nhất. Viện Văn học đã hoàn thành bản dịch tập thơ trong một thời gian ngắn kỷ lục. Viện thành lập tháng 5 năm 1959, khoảng vài ba tháng sau, người từ các cơ quan khác mới lục tục chuyển về, trong số đó có nhà thơ Nam Trân. Ông có mặt với tư cách trưởng phòng Tư liệu của Viện vào cuối năm 1959. Ông nhận dịch Ngục trung nhật ký với Viện khi đã là trưởng phòng Tư liệu, vì một xấp bản thảo viết tay chép nháp thơ dịch của ông lưu trong hồ sơ được viết trên một tập giấy pơ-luya có một mặt là bản sao chữ Hán những bài thơ trong bản gốc Ngục trung nhật ký do chị Phạm Tú Châu, nhân viên trong phòng chép theo đề nghị của ông. Mặt khác, nói về bản gốc tập thơ của Hồ Chí Minh thì tuy đã xuất hiện trong cuộc triển lãm cải cách ruộng đất năm 1955, nhưng sau đó lại lặng lẽ đi vào kho lưu trữ của trung ương Đảng, cho đến đầu năm 1959 mới được ông Phạm Văn Bình phát hiện lại rồi mới cộng tác với ông Văn Phụng, có thêm sự giúp đỡ của cụ Bùi Kỷ để “lược dịch” thành thơ như cách gọi của các vị. Vậy thì, sớm nhất cũng phải đến tháng 10 năm 1959 mới có cuộc gặp gỡ giữa Giáo sư Đặng Thai Mai và ông Hoài Thanh, Viện trưởng và Viện phó Viện Văn học với ông Tố Hữu để ông Tố Hữu trao bản “lược dịch” của nhóm Phạm Văn Bình (dưới bút danh Văn Trực - Văn Phụng) cho Viện, cùng với chỉ thị của cấp trên yêu cầu Viện chính thức dịch Nhật ký trong tù. Thế mà trong quyển nhật ký làm việc của nhà thơ Nam Trân nhan đề “Về việc xuất bản tập thơ của Bác” cũng lưu trong hồ sơ, ta thấy, ngay trong đầu tháng giêng năm 1960, tiểu ban dịch đã phải lo hàng loạt việc dồn dập, đều xuất phát từ sự chỉ đạo của ông Tố Hữu: liên hệ với các cơ quan hội họa tìm một số họa sĩ danh tiếng cùng nhau trang trí, vẽ bìa Nhật ký trong tù nhằm chọn lựa ra một sản phẩm tốt nhất; liên hệ với các Nhà xuất bản Văn hóa, Phổ thông cho xuất kho hai loại giấy thường và giấy bản, quy định ba khổ sách cỡ to, cỡ bình thường và cỡ nhỏ, tính số lượng in và các mức giá cả; liên hệ với Nhà xuất bản Ngoại văn đưa bản dịch cho họ để họ dịch ra tiếng Pháp tiếng Anh; liên hệ với Vụ Liên lạc văn hóa với nước ngoài của Phủ Thủ tướng để phát hành sách đi các nước xã hội chủ nghĩa, và với Đại sứ quán Trung Quốc để họ cho in lại nguyên văn ở Bắc Kinh; góp ý với cụ Phạm Phú Tiết về một số bản viết chữ Hán chưa đẹp cần viết lại, v.v... Có nghĩa là đến khoảng cuối tháng 12 năm 1959, bản dịch đã xong hoàn chỉnh, đã được Viện và trên thông qua, chỉ còn phải tập trung vào khâu xuất bản. Thử nghĩ xem, trong vòng hai tháng(1) - trong khi lẽ ra phải là hai năm hoặc lâu hơn nữa - một tập thơ 133 bài chọn dịch 114 bài đã được chuyển ngữ nghiêm chỉnh ra thơ mà ảnh hưởng của nó trong năm 1960 và nhiều năm về sau như nhiều người đều chứng giám: làm lay động sâu sắc tâm hồn bạn đọc thuộc nhiều thế hệ, nhiều tầng lớp xã hội, với số lượng cụ thể của lần in thứ nhất 45 vạn bản in phổ thông và 2 vạn bản in có kèm chữ Hán được bán hết và phải nối bản ngay trong cùng năm đó. Vấn đề đặt ra ở đây là: chỉ nói về phía bản dịch chứ không nói uy tín của tác giả Hồ Chí Minh đối với tập thơ, thì ai là người đóng vai trò quyết định thành công tốt đẹp và nhanh chóng thần kỳ đến thế? Những năm sách mới ra mắt, ngoài các cán bộ Viện Văn học và một số nhà thơ, nhà văn nào đấy quen biết với Viện, một số vị lãnh đạo ở Ban Tuyên giáo trung ương, câu hỏi này hầu như không ai rõ. Còn ngày nay thì chúng ta đều biết đó là công lao của Nam Trân, một nhà thơ có danh trong làng thơ mới, cũng là một trí thức có cả vốn Hán học lẫn vốn Tây học sâu rộng. Có thể nói, Nam Trân đã lĩnh nhận một nhiệm vụ rất khó khăn trong phạm vi một thời gian quá hạn hẹp, nhưng bằng nỗ lực và tâm huyết phi thường không một ai sánh kịp, bằng sự cảm thụ thơ tinh tế và tài năng của một nhà thơ đích thực, ông đã biến nhiệm vụ chính trị gian khổ kia thành niềm hứng thú trọn vẹn. Hơn đâu hết, trong phạm vi công việc dịch gấp gáp khẩn trương Ngục trung nhật ký có lẽ đã bắt ông làm ngày làm đêm liền trong hai tháng, Nam Trân đã chứng tỏ cái quy luật sau đây muôn đời vẫn đúng: dịch bao giờ cũng là đồng sáng tạo.
Điều thứ hai. Nhưng tập hồ sơ lưu trữ về việc dịch tập thơ của Hồ Chí Minh còn hé lộ một nét đặc biệt trong phẩm cách nhà thơ Nam Trân. Ông đã đảm nhận công việc dịch Nhật ký trong tù một cách cực kỳ cẩn trọng và chu đáo. Không phải vì thời gian quá gấp mà ông tắc trách trong khi chuyển ngữ. Chị Phạm Tú Châu hiện vẫn còn trong cặp tư liệu cá nhân những bản chép các bài thơ dịch của Nam Trân có hai dị bản. Riêng tôi, khi đọc vào tập hồ sơ, tôi vô cùng kinh ngạc tìm ra không phải là hai mà hầu như bài thơ nào ông cũng dịch và chữa đến ba, bốn thậm chí năm lần. Chữa đi chữa lại đến nát cả bản thảo, viết bằng bút chì, bằng mực tím, rồi mực xanh, rồi lại đến mực đỏ chèn lên trang giấy, rồi sau cùng lại xóa đi viết lại, đó là hiện trạng của bản thảo dịch thơ Nam Trân mà chúng ta còn giữ được. Qua từng trang như thế, tôi hình dung ra tinh thần khổ công “thôi xao” của Nam Trân trong tìm vần gọt chữ, chẳng phải chuyện ngẫu hứng đối với một vài bài nào đó mà đối với cả tập thơ suốt hai tháng ròng. Chính là lương tri của một người dịch có trách nhiệm, hơn thế nữa cảm xúc tinh tế của một nhà thơ muốn tìm bằng được những câu, những chữ truyền đúng cái hay của nguyên tác, đã thôi thúc sự lao động nghệ thuật miệt mài của Nam Trân.   
Bài tại Túc Vinh nhai bị khấu lưu có lẽ là bài ông dịch mà không ưng ý. Không ưng ý là ở câu cuối: Bả nhân danh dự bạch hy sinh nghĩa là khiến cho danh dự của người mất sạch. Lần đầu ông dịch:
                   Đất Túc Vinh làm mình bị nhục,
                   Rắp tâm cản trở bước ta đi.
                   Tình nghi gián điệp vu nên tội,
                   Làm mất thanh danh chẳng ích gì.
Dịch “Làm mất thanh danh chẳng ích gì” thì tiếng nói thống trách của người làm thơ đối với việc bắt bớ của nhà cầm quyền Quốc dân đảng xâm phạm trắng trợn đến danh dự của con người chưa thể hiện rõ, lại phải thêm vào ba chữ “chả ích gì” không có trong nguyên văn. Vì thế ít lâu sau ông đã dịch lại:
                               Túc Vinh làm nhục chuyện không ngờ,
                               Cố ý làm cho chậm bước ta.
                               Bịa đặt nghi cho là gián điệp,
                               Giết ngang danh dự của người ta.
Bài thơ đã có vẻ hay hơn. Tuy nhiên, Nam Trân vẫn không thỏa mãn, chắc là do câu chữ còn nhiều trùng lặp: bước ta/người ta; làm cho/nghi cho. Hay như chữ “giết ngang” ngỡ như độc đáo xem ra cũng chưa ổn. Ông quyết định dịch lại lần nữa:
                               Tới đây bị nhục, chuyện không ngờ,
                               Giữa cuộc hành trình cản bước ta.
                               Vô cớ bày ra trò gián điệp,
                               Xéo lên danh dự thế này a?
Nếu nói về ý thì đến đây phải nói là đã khá sát nguyên văn. Ngữ khí cũng rõ ràng là cái giọng bực tức, đúng như nỗi bực dọc trong nguyên ý của tác giả. Khổ một nỗi, bài thơ nguyên tác còn có một thủ pháp chơi chữ mà bản dịch chưa lột được: “Túc Vinh” được dùng đối trọng với “mông nhục” như một phép tu từ mang hàm ý chế giễu đối phương và tự trào về cảnh ngộ. Không thể chấp nhận sự bất lực về mặt mỹ cảm của bản dịch, Nam Trân đã quyết dịch lại lần thứ tư, tức là bản mà ta đọc hiện nay, khẩu khí điềm đạm hơn, lời thơ là lời nói thường mà vẫn không bỏ rơi chuẩn mực tao nhã, mặc dầu tôi đoán trong thâm tâm dịch giả vẫn chưa thật toại nguyện với câu cuối: hai chữ “hy sinh” đã phải để nguyên để hiệp vần chứ lẽ ra thì cần dịch thành chữ “mất sạch” (bạch hy sinh) cho người đọc không hiểu lầm với nghĩa hy sinh trong tiếng Việt:
                               Túc Vinh mà để ta mang nhục,
                               Cố ý làm cho chậm bước mình.
                               Bịa đặt vu ta là gián điệp,
                               Không dưng danh dự phải hy sinh.
Xin dẫn thêm một trường hợp khác, bài thơ nổi tiếng giàu chất thơ mà nhiều người thuộc: bài Vãn (Chiều tối):
                               Vãn xan ngật liễu nhật tây trầm,
                               Xứ xứ sơn ca dữ nhạc âm.
                               U ám Tĩnh Tây cấm bế thất,
                               Hốt thành mỹ thuật tiểu hàn lâm.
Ban đầu, Nam Trân dịch thành một bài thơ lục bát:
                               Cơm xong, bóng ngả về tây,
                               Lời ca tiếng nhạc, đó đây vang lừng.
                               Ngục Tĩnh Tây tối mịt mùng,
                               Bỗng thành nhạc viện trong vùng hàn lâm.
Lời dịch không phải không uyển chuyển, duy câu cuối thêm vào chữ “vùng” thành ra không sáng nghĩa. “Bỗng thành nhạc viện trong vùng hàn lâm” thì hàn lâm bị hiểu như một địa phương có nhạc viện chứ không phải là khái niệm bổ nghĩa cho nhạc viện như nguyên tác. Nam Trân gắng dịch lại lần thứ hai:
                               Ăn xong bóng ngả non đoài,
                               Lời ca tiếng nhạc khắp nơi vui hòa.
                               Tĩnh Tây ngục tối cũng là,
                               Một trường mỹ thuật trong tòa hàn lâm.
Câu cuối bài thơ tuy có sát hơn song hai chữ “vui hòa” hình như chưa phải đã đúng ý của tác giả. Tác giả nói khắp nơi rộn lên tiếng đàn ca và tiếng nhạc nhưng không hề nói đó là hòa âm của tiếng reo vui. Nhà tù làm sao có thể “vui hòa” được? Thêm nữa, với hai câu ba và bốn thì hiện tượng đột biến từ nhà ngục trở thành nhạc viện trong cảm giác của chủ thể thẩm mỹ là người tù đã bị bỏ mất. Nam Trân kiên trì dịch lại lần thứ ba và lần này đổi sang thơ Đường luật:
                               Cơm xong bóng đã gác đầu non,
                               Sáo thổi đàn ca bỗng dập dồn.
                               Nhà ngục Tĩnh Tây đang tối mịt,
                               Biến thành nhạc viện giữa sơn thôn.
Cả bài dịch mới nghe rất thanh thoát và nội dung không có gì đi lạc nguyên văn. Nhưng đọc kỹ sẽ nhận ra câu cuối chưa ổn, vì cái ý “sơn thôn” là ý người dịch thêm vào, “sơn thôn” thay cho “tiểu hàn lâm” càng có phần gượng. Dịch giả đã bận tâm đến chỗ trái khoáy này và cố gắng dịch lại lần thứ tư:
                               Cơm xong bóng đã xuống đầu non,
                               Đây đó hò ca lẫn sáo đàn,
                               Nhà ngục Tĩnh Tây mờ mịt tối,
                               Bỗng thành một nhạc viện con con.
Trong 4 câu dịch ở lần thứ tư đã thấy lấp ló một câu dịch chuẩn của lần cuối cùng. Dĩ nhiên, nhìn tổng thể cả bốn câu thì vẫn chưa khá hơn lần trước, trái lại, cách nối vần non-đàn-con nghe hơi ép mà ý muốn lột tả rõ nghĩa ở câu thứ tư vẫn thất bại, bởi “nhạc viện con con” chỉ mới diễn đạt được chữ “tiểu”, còn chữ “hàn lâm” quan trọng hơn nhiều lại không thể đưa vào. Cả bốn dị bản khác nhau ở trên đã giúp Nam Trân nghiền ngẫm - hẳn là nghiền ngẫm rất dữ - để ông tiến tới một bước đột xuất: tạo nên bản dịch thứ năm, một bản dịch thỏa mãn cả tín và nhã, chính là bản cuối cùng mà người đọc được thưởng thức từ mấy chục năm nay:
                               Cơm xong bóng đã xuống trầm trầm,
                               Vang tiếng đàn ca, rộn tiếng ngâm.
                               Nhà ngục Tĩnh Tây mờ mịt tối,
                               Bỗng thành nhạc quán viện hàn lâm.
Toàn bộ bản thảo phần dịch Nhật ký trong tù còn lưu lại của Nam Trân theo tôi là một tư liệu rất quý, nó không những giúp người nghiên cứu tái lập lại từng bước tiến trình chuyển đổi một tác phẩm quan trọng như Ngục trung nhật ký từ chữ Hán sang tiếng Việt mà căn cứ vào đó, còn có thể giúp tìm hiểu con đường vận động có tính quy luật trong phương thức tư duy thơ hay là trong nung nấu cảm xúc và lựa chọn ngôn từ của một dịch giả vào hàng Nam Trân khi đối diện với một tác phẩm như Nhật ký trong tù. Thú thật, đọc vào những thếp giấy mang thủ bút của chính Nam Trân viết bằng nhiều thứ mực khác nhau, tôi vừa cảm thấy bồi hồi như được gặp lại Nam Trân những ngày ông làm việc căng thẳng nhất, lại vừa có gì như hơi tiếc, trước không ít bản dịch cũng đáng gọi là mỹ mãn mà ông đành tâm bỏ đi - giá ông cứ giữ chúng làm những version khác cho bản dịch Nhật ký trong tù bên cạnh những version đã được công bố để bạn đọc lựa chọn thì có khi vẫn được công chúng hết sức hoan nghênh. Chẳng hạn, cả hai bài Cước áp (Cái cùm). Bài I:
                               Tranh ninh ngã khẩu tự hung thần,
                               Vãn vãn trương khai bả cước thôn.
                               Các nhân bị thôn liễu hữu cước,
                               Chỉ thặng tả cước năng khuất thân.
Bản dịch mà ta thuộc lâu nay là bản đã công bố:
                               Dữ tựa hung thần miệng chực nhai,
                               Đêm đêm há hốc nuốt chân người.
                               Mỗi người bị nuốt chân bên phải,
                               Co duỗi còn chân bên trái thôi.
Bản dịch rất thành công, vừa có sức tạo hình vừa chuyển tải trọn ý. Thế nhưng trong các xấp bản thảo đã nói còn có một bản dịch nữa, tuy có thiếu đi một chi tiết nhỏ không đáng kể là chữ “trái” để đối với chữ “phải”, tôi vẫn nghĩ là một bản dịch sắc sảo, Nam Trân đã dịch trong cảm hứng nhân cách hóa cái cùm hay hơn hẳn:
                               Đêm đêm dữ tợn tựa hung thần,
                               Há hốc mồm ra ngoạp miếng ăn.
                               Chân phải mỗi người đều bị nuốt,
                               Chỉ còn co duỗi một bên chân.
Bài II:
                               Thế gian cánh hữu ly kỳ sự,
                               Nhân mẫn tranh tiên thượng cước kiềm.
                               Nhân vị hữu kiềm tài đắc thụy,
                               Vô kiềm, một xứ khả an miên.
Khỏi phải nói bản dịch Nam Trân đã cho công bố là bản có giá trị, lời dứt mà ngân vang còn đọng lại:
                               Nghĩ việc trên đời kỳ lạ thật,
   Cùm chân sau trước cũng tranh nhau.
                               Được cùm chân mới yên bề ngủ,
                               Không được cùm chân biết ngủ đâu.
Dù sao, lâu nay tôi vẫn gợn một chút tiếc rẻ, ở chỗ chất “huy-mua” của bài dịch chưa rõ lắm, giọng thơ về cuối nghe như một lời than thở. Thú vị làm sao trong các xấp bản thảo, cùng với bài I, version khác của bài dịch II cũng rất đặc sắc, sử dụng chữ “ngủ” và chữ “ngơi” thật đúng chỗ làm cho tính châm biếm nổi trội lên:
                               Lại còn có việc lạ trên đời:
                               Tranh để cùm chân trước mọi người.
                               Vì có cùm chân thì được ngủ,
                               Không cùm, chẳng có chỗ nào ngơi.
Xin nhắc lại, trong các thếp bản thảo thủ bút của Nam Trân hiện vẫn còn ít nhiều bản dịch vào loại tương tự chưa được công bố. Cũng do đọc được tập bản thảo lưu lại đó từ năm 1977, khi được ủy nhiệm dịch bổ sung 20 bài còn chưa in trong tập Nhật ký trong tù, chúng tôi đã tìm ra 3 bài của Nam Trân dịch sẵn trong số 20 bài này để đưa vào bản dịch xuất bản năm 1983 và bản dịch trọn vẹn năm 1990: các bài Nạn hữu Mạc mỗ (Bạn tù họ Mạc), Long An Lưu sở trưởng (Sở trưởng Long An họ Lưu), Nhân đỗ ngã (Nhân lúc đói bụng). Chắc chắn rồi đây trong những lần xuất bản tới, nếu đào xới sâu vào tập bản thảo, các nhà nghiên cứu của Viện Văn học còn có thể bổ sung để mở rộng thêm diện mạo bản dịch Nhật ký trong tù của Nam Trân.
(còn nữa)
Chú thích:
 ([1][1]) Nhà thơ Khương Hữu Dụng trong lời phát biểu tại cuộc họp cộng tác viên của Viện Văn học vào năm 1978 để góp ý về bản dịch Nhật ký trong tù năm 1960 khẳng định Nam Trân đã thực hiện công việc chỉ trong vòng một tháng, từ 10 tháng 3 năm 1960 đến 10 tháng 4 năm 1960 là hoàn tất, sau khi ông Dụng về Viện 5 ngày (xem thêm chú thích (3)). Có lẽ ông Dụng đã nhớ nhầm. Nhật ký làm việc của Nam Trân hiện còn lưu ghi những việc trong tháng giêng năm 1960 không hề có việc dịch hay chữa Nhật ký trong tù nữa mà chỉ thuần là việc thuộc khâu xuất bản. Ngày cuối cùng kết thúc công việc về Nhật ký trong tù là 8 tháng 2 năm 1960, Nam Trân làm việc suốt một buổi chiều với ông Tố Hữu, quyết định đưa thêm bài Mới ra tù tập leo núi vào cuối tập và lấy lại bài Chiết tự trước đã bỏ ra ngoài. Như thế, ngày này, Tố Hữu đã duyệt xong bản dịch và trực tiếp trao đổi lần cuối với Nam Trân. Ngoài ra, ông Dụng đánh giá cao công lao khởi đầu của bản dịch của Văn Trực-Văn Phụng. Chúng tôi sẽ đề cập vấn đề này ở phần dưới.
Nam Trân và bản dịch Nhật ký trong tù (Tiếp theo kỳ trước)



Điều thứ ba. Cũng trong tập hồ sơ dịch Nhật ký trong tù lần thứ nhất, có một hiện tượng đã trở thành dư luận ngấm ngầm từ nhiều năm qua - hiện tượng bản “lược dịch” của Văn Trực và Văn Phụng. Nam Trân có sử dụng bản dịch này không và sử dụng đến chừng mực nào? Trong bài Những điều chưa biết về “Ngục trung nhật ký” cũng như quá trình dịch thơ “Ngục trung nhật ký” bất hủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh của ông Trần Đắc Thọ in trong cuốn sách Hồ Chí Minh - thơ toàn tập do Trung tâm Quốc học biên soạn khoảng dăm năm lại đây, ông Thọ có viết rằng ngày 25 tháng 2 năm 1998, ông đã tìm gặp ông Tố Hữu để hỏi lại việc dịch Nhật ký trong tù và một số việc liên quan đến thơ Hồ Chí Minh. Ông được Tố Hữu trả lời 8 điểm, trong đó có 3 điểm đụng chạm tới điều chúng ta đang quan tâm: “1. Xác nhận đồng chí Phạm Văn Bình là người đầu tiên phát hiện tập Ngục trung nhật ký ở kho lưu trữ của Trung ương Đảng, tổ chức phiên âm dịch nghĩa và dịch thơ; 2. Đồng chí Tố Hữu đã giao cho đồng chí Đặng Thai Mai và đồng chí Hoài Thanh, Viện trưởng và Viện phó Viện Văn học chịu trách nhiệm xem lại bản dịch của đồng chí Bình để kịp phát hành sách vào dịp 19-5-1960; 3. Đồng chí Nam Trân cùng với đồng chí Phạm Văn Bình đã cùng nhau biên tập lại tập Nhật ký trong tù đã được dịch nghĩa và dịch thơ” (1). Không rõ ông Trần Đắc Thọ tóm tắt ý kiến ông Tố Hữu trung thành đến đâu nhưng ví thử đúng là lời ông Tố Hữu phát biểu, thì ở tầm lãnh đạo trên cao, ông Tố Hữu đã không thể nào nắm sát sườn mọi việc diễn ra từ dưới cơ sở. Đối chiếu với thực tế ở Viện Văn học trong những ngày ấy, có vài điểm chưa thật khớp lắm: ông Phạm Văn Bình không hề cùng với ông Nam Trân biên tập lại bản dịch Nhật ký trong tù đã được nhóm ông Bình dịch (không thấy có nét chữ của ông Bình trong các xấp bản thảo), cũng không hề có chuyện hai người làm việc chung với nhau, mà như tôi đã hỏi nhiều người kỳ cựu ở Viện và cũng có gặp gỡ cả ông Phạm Văn Bình tại Bảo tàng Hồ Chí Minh năm 1990, nhân cuộc họp do ông Lữ Huy Nguyên, Giám đốc Nhà xuất bản Văn học tổ chức nhằm giới thiệu bản dịch Nhật ký trong tù trọn vẹn bấy giờ vừa ra mắt, thì ông Bình chỉ trao một bản chép tay bản “lược dịch” Nhật ký trong tù cho Viện Văn học (bản chép tay ấy hiện trong hồ sơ còn lưu giữ, không có phần dịch nghĩa như ông Trần Đắc Thọ dẫn lời ông Tố Hữu; tôi nói không có nét chữ của ông Bình trong các xấp bản thảo là căn cứ vào bản chép tay này), còn lại sau đó là việc duy nhất của nhà thơ Nam Trân chứ ông Bình không còn biết gì hơn. Phải nói, công việc dịch Nhật ký trong tù Nam Trân đã gánh vác hoàn toàn. Cũng trong bài viết của ông Trần Đắc Thọ còn có một đoạn: “Vào dịp kỷ niệm sinh nhật Bác Hồ năm ấy (tức năm 1960), cuốn sách được phát hành rộng rãi. Đồng chí Bình không thấy tên mình được nhắc nhở trong cuốn sách nên có hỏi đồng chí Nam Trân. Đồng chí Nam Trân nói có lẽ sơ suất tại Nhà xuất bản. Công việc chấm dứt ở đó với nỗi niềm không mấy vui của đồng chí Phạm Văn Bình”(2). Chuyện này anh Đào Thái Tôn đã có phân tích, tuy vậy, tôi cũng muốn nói thêm: trong câu nói có phần mặc cảm của ông Phạm Văn Bình vừa được trích dẫn (phải chăng nói trong một vài năm cuối đời?), ông đã có sự nhầm lẫn đáng tiếc về thời điểm. Giản dị là vào năm 1960, bản dịch Nhật ký trong tù không hề đề tên người dịch, ông Bình làm sao có thể băn khoăn thắc mắc khi trong sách cũng không có tên Nam Trân. Thời ấy là thế, mọi công trình đều lấy danh nghĩa tập thể, kể cả các công trình biên soạn, như cuốn Mấy vấn đề về sự nghiệp và thơ văn Nguyễn Trãi in năm 1963 do tôi làm. Chưa ai có ý thức khăng khăng “bảo vệ” bản quyền như khoảng mươi năm lại đây đã biến thành cơn sốt. Huống nữa, việc dịch Nhật ký trong tù là do chỉ thị của cấp trên, dịch xong coi như đã đóng góp được chút công sức của mình cho cách mạng. Mà đặt tên người dịch dưới một tập thơ của Hồ Chí Minh thì lại còn mang tâm lý bất kính đối với lãnh tụ, tâm lý cá thể và tâm lý của cả cộng đồng. Ngay đến năm 1983, trong bản dịch bổ sung và chỉnh lý do nhóm chúng tôi làm tiếp, khi in ra, tên người dịch cũng vẫn để trống. Chỉ đến bản dịch đầy đủ 134 bài năm 1990, chúng tôi mới dám đề tên Nam Trân như dịch giả chính của tác phẩm, và tên bốn người khác đặt phía dưới như một nhóm chỉnh lý bổ sung. Chúng tôi cũng không quên nhắc đến bản dịch đi đầu của Văn Trực và Văn Phụng. Tôi đồ rằng một vài người nào đấy quá nhạy cảm về cái danh được dịch thơ của Hồ Chủ tịch đã đem tâm sự mình gán cho ông Bình.
Nhà thơ Nam Trân tất nhiên có thừa hưởng một phần thành quả bản dịch của Văn Trực và Văn Phụng. Ông thừa hưởng vì ông quan niệm sản phẩm của Văn Trực và Văn Phụng do trên chuyển xuống cho mình tham khảo để mình dịch Nhật ký trong tù cho kịp thời hạn thì tốt nhất là dựa vào bản dịch đó mà nâng lên. Họa có là người điên mới tự ý bày ra dịch lại trước một nhiệm vụ cấp bách không thể không làm, lại là một việc làm mang tính chất quan phương, do cơ quan nhà nước chỉ đạo. Nam Trân tuyệt không có lỗi gì khi chữa vào bản dịch Văn Trực - Văn Phụng. Và chính chúng tôi cũng vậy. Khi nhận lời Viện trưởng Hoàng Trung Thông sung vào Tiểu ban chỉnh lý và dịch bổ sung Nhật ký trong tù (gồm 4 người) vào cuối năm 1977, chúng tôi có nghe ông dặn: đây là theo tinh thần nhà thơ Tố Hữu(3), trước áp lực của dư luận ngày càng tăng, đòi hỏi phải xem xét lại bản dịch năm 1960. Tiếp theo, trong đầu năm 1978, ông cho tổ chức một cuộc họp cộng tác viên rộng rãi lấy ý kiến các bậc túc nho, các dịch giả uy tín và các nhà nghiên cứu về bản dịch này(4), đồng thời cũng yêu cầu Tiểu ban chỉnh lý bổ sung, rà soát lại mọi đề xuất lớn nhỏ trên số lớn báo chí trong vòng 17 năm bản dịch đã lưu hành, qua đấy cố gắng chữa một vài chữ hoặc một đôi câu trong một ít trường hợp bị coi là “nổi cộm” nhất, còn thì bất đắc dĩ lắm mới phải dịch lại một bài khác. May mắn là khi đọc kỹ các bài phê bình hầu như không lúc nào thiếu vắng tính cho đến lúc đó, chúng tôi kịp nhận ra nhiều kiến nghị lắm khi rất “cắc cớ”, thường cứ đem tư tưởng của Hồ Chí Minh ra mà bắt bẻ bản dịch “chưa đến tầm”, hoặc cứ so chiếu từng chữ của nguyên tác với từng chữ của bản dịch mà nói bản dịch chưa đạt, không cần biết cái khó của người dịch thơ là phải thoát sự trói buộc của câu chữ mới chuyển tải được hồn thơ của nguyên văn. Vì thế, chúng tôi đã biết tỉnh táo đối thoại với nhiều bài góp ý chủ quan, nhiều bản sửa chữa liên tiếp gửi đến, hoặc nhiều người đến thẳng Viện cho xin bổ sung vào bản dịch (cá biệt còn gây náo động), qua nhiều buổi làm việc tập thể thông tầm từ sáng đến chiều có sự tham gia nhiệt tình của Hoàng Trung Thông. Và cho đến bản dịch trọn vẹn công bố năm 1990 và cả đến nay, số lượng bài dịch của Nam Trân vẫn chiếm phần tuyệt đối: 97 bài của ông được giữ lại, 8 bài ghi danh cho Văn Trực - Văn Phụng, chỉ có 9 bài là thay mới. Chứng tỏ uy tín dịch thuật của Nam Trân qua mọi thử thách vẫn không chút lung lay, mặc dù đến năm 1991, một bản dịch mới Nhật ký trong tù do Nhà xuất bản Khoa học Xã hội tập hợp một số người làm lại (mà không hỏi ý kiến của Viện Văn học) đã ra mắt, tự ý bỏ đi ba phần tư phần thơ dịch của Nam Trân, lại sửa lại nhiều bài dịch thay tên Nam Trân bằng tên người khác, để cho ra một bản dịch pha tạp. Nhưng với thời gian, bản dịch này đã bị lãng quên.
Trở lại với Văn Trực và Văn Phụng, khi đối chiếu bản “lược dịch” của hai ông với bản in Nhật ký trong tù năm 1960, chúng tôi tìm ra 8 bài có bóng dáng rõ nét thơ dịch của hai ông nên đã trả lại tên cho hai ông. Sự thực, giờ đây so đi chiếu lại chữ và chữ kỹ hơn, tôi còn tìm thấy thêm 8 bài cũng nên đề tên hai ông là dịch giả bên cạnh tên Nam Trân là người chỉnh sửa (các bài Đề từ, Tù lương, Lại sang, Tặng Tiểu hầu (Hải), Tháp hỏa xa vãng Lai Tân, Đáo Liễu Châu, Khán Thiên gia thi hữu cảm). Vậy nhưng, cũng phải thành thật mà nói, từ thơ của hai ông trong bản “lược dịch” đến bản dịch đã được công bố của Nam Trân là cả một khoảng cách đáng kể. Thơ của các ông gồ ghề trúc trắc, nói nôm na là bẻ chữ thành thơ. Có khi Nam Trân chỉ thay một hai chữ, nhưng chính là đã thổi hồn thơ vào cả mảng từ ngữ làm cho nó đổi hẳn, không còn là bài văn “bẻ vần”. Xin nêu một thí dụ: Bài Đề từ của tập thơ, hai ông dịch:
Thân thể ở trong ngục,
Tinh thần ở ngoài lao,
Muốn nên sự nghiệp lớn,
Tinh thần phải càng cao.
Bài dịch là một cách nói vần vè mà chất văn xuôi vẫn chưa khắc phục được. Nam Trân chỉ thay một chữ “lao” cho chữ “ngục” và đổi chữ “phải” ra sau chữ “càng” thế là nhịp thơ êm ả hẳn:
Thân thể ở trong lao,
Tinh thần ở ngoài lao.
Muốn nên sự nghiệp lớn,
Tinh thần càng phải cao.
Hay như bài Học đánh cờ, nguyên văn của hai ông có khác với bản đã công bố. Hai ông dịch:
Ngồi buồn ta học đánh cờ chơi,
Thiên binh vạn mã đuổi tơi bời.
Tấn công, thoái thủ cho mau lẹ,
Ai có tài cao được thắng người.
Nghĩ kỹ, trông xa lại quyết tâm,
Đã quyết không ngừng thế tấn công.
Trệch hướng hai xe mà vô dụng,
Gặp thời một tốt cũng thành công.
Vốn trước hai bên ngang lực lượng,
Về sau bên bại, một bên thành.
Thế công, thế thủ không sơ suất,
Đại tướng anh hùng mới xứng danh.
Nam Trân đã kỳ công gọt giũa những từ còn vụng hoặc xa nghĩa như “ngồi buồn” (nguyên văn là bế tọa(5)), “tơi bời” (nguyên văn là cộng khu trì), “ai có tài cao” (nguyên văn là cao tài tật túc), “quyết tâm” (nguyên văn là tâm ưng tế), “trệch hướng” (nguyên văn là thác lộ) “bên bại bên thành” (nguyên văn là thắng lợi... thuộc nhất nhân), và bài thơ được nhà thơ trau chuốt lại thoạt nhìn không khác mấy bài thơ dịch gốc, kỳ thực đọc lên thần tình khác hẳn:
Tù túng đem cờ học đánh chơi,
Thiên binh vạn mã đuổi nhau hoài.
Tấn công, thoái thủ nên thần tốc,
Chân lẹ, tài cao ắt thắng người.
Phải nhìn cho rộng, suy cho kỹ,
Kiên quyết không ngừng thế tấn công.
Lạc nước, hai xe đành bỏ phí,
Gặp thời, một tốt cũng thành công.
Vốn trước hai bên ngang thế lực,
Mà sau thắng lợi một bên giành,
Tấn công, phòng thủ không sơ hở,
Đại tướng anh hùng mới xứng danh.
Một bài khác là bài Khán Thiên gia thi hữu cảm, lời dịch của Văn Trực - Văn Phụng xét ở cấp độ câu chữ đúng là không xa bản mà Nam Trân đã đưa in:
Thơ cổ yêu thiên nhiên cảnh đẹp,
Tả gió trăng hoa, tả núi sông.
Thơ nay cần tinh thần chiến đấu,
Nhà thơ cũng phải biết xung phong.
Tuy vậy, chớ thấy có chỗ gần nhau mà vội tưởng lầm. Nam Trân chỉ đảo vị trí mấy chữ ở câu đầu, bổ sung hai chữ ở câu hai và thay mấy chữ ở câu ba, song lại là mấy chữ làm nên cái thần của bài thơ mà Văn Trực - Văn Phụng bỏ đi vì không hiểu đấy là “nhãn tự”: “Hiện đại thi trung ưng hữu thiết”. Giữa bản gốc của Văn Trực - Văn Phụng và bản chỉnh lý của Nam Trân do thế có sự cách nhau một đẳng cấp nghệ thuật:
Thơ xưa yêu cảnh thiên nhiên đẹp,
Mây, gió, trăng, hoa, tuyết, núi sông.
Nay ở trong thơ nên có thép,
Nhà thơ cũng phải biết xung phong.
Ở đây nữa, tập hồ sơ hiện đang lưu của Ban Cổ cận đại Viện Văn học về lần dịch đầu Ngục trung nhật ký lại là một cơ sở tư liệu rất quý giá cho những ai muốn đi sâu nghiên cứu quy trình chữa thơ, nâng cấp thơ trong một luận án bàn về dịch văn học. Nam Trân là kiểu mẫu của một dịch giả không chữa thơ ẩu và không chữa “lợn lành thành lợn què” như một số trường hợp hiện đang bày ra trên thị trường văn chương từ Nam đến Bắc.
Điều cuối cùng chúng tôi muốn đề cập là một vài suy nghĩ tổng quát về đóng góp nghệ thuật dịch Nhật ký trong tù của Nam Trân. Như đã nói, rất nhiều bài dịch của Nam Trân được bạn đọc Việt Nam nhập tâm thưởng thức, cũng được sách giáo khoa trích giảng và đông đảo học sinh “đưa vào bộ nhớ” đã ngót năm chục năm. Nói về thành công của từng bài dịch cụ thể thì khó lòng nói xuể. Chỉ có thể thông qua cái cụ thể mà cố gắng rút ra cái chung, nó làm nên đặc điểm thống nhất của một phong cách dịch thơ. Với Nam Trân, ấn tượng nổi đậm hơn cả là âm hưởng Đường luật mà ông đặc biệt tôn trọng đã tạo nên hương vị riêng cho bản dịch Nhật ký trong tù. Đành rằng nguyên tác Ngục trung nhật ký vốn rất giàu ý vị Đường thi, nhiều bài thơ trong tập đã sử dụng luật Đường và điển cố thơ Đường nhuần nhị, song đáng lạ là cũng có đến ba mươi bài bỏ qua niêm luật thơ Đường (Tảo II, Tù lương, Cước áp I, Học dịch kỳ I, Phân thủy, Đổ, Đổ phạm, Bào Hương cẩu nhục, Tân Dương ngục trung hài, Ký Nê Lỗ I, Ngục trung sinh hoạt, Mạc ban trưởng, Thiên Giang ngục, Tha tưởng đào, Lai Tân, Tứ cá nguyệt liễu, Bệnh trọng, ?!, ?, Đáo đệ tứ chiến khu chính trị bộ, Vãn cảnh, Ngũ khoa trưởng Hoàng khoa viên, Lương Hoa Thịnh tướng quân thăng nhậm Phó tư lệnh, Tặng Tiểu hầu (Hải), Trần khoa viên lai thám, và cả 5 bài ngũ ngôn đều dùng thể cổ phong). Có những bài vận dụng cú pháp bạch thoại với những trợ từ “đích”, “giá”, “cá”, “bả”, “giá dạng”, “khả thuyết”... không có trong thơ cổ. Có những trợ từ văn xuôi được chuyển vào thơ: “sở”, “dã”, “tài”, “sở dĩ”, “hứa đa”, “đương nhiên”. Có những từ ngữ rất hiện đại và giàu chất thời sự: “kiên quyết”, “tấn công”, “thắng lợi”, “công thủ”, “vĩ đại”, “quyết tâm”, “khẩn trương”, “vệ sinh”, “đương cục”, “quân cảnh”, “hoàn cầu”, “tiền tiến”, “khổ cán”, “ngạnh cán”, “kiệm cần”, “dũng cảm”, “liêm chính”, “lãnh tụ”, “tổ quốc”, “xung phong”. Có chữ “ma đăng” phiên âm từ “modern” của tiếng Anh, và các chữ “NAZI”, “oa oa ooa” viết thẳng tiếng Việt trong nguyên văn. Rồi lại còn có cả những từ grotesque như “xí khanh” (nhà xí), “xuất cung” (đi tiêu)... Về tiết tấu thì nhiều câu ở nhiều bài đảo hẳn nhịp 4/3 của thơ Đường thành những nhịp 1, 2, 3, 4 rất linh động (“Khốn nạn/ thị/ nhĩ ngọc/ thành thiên” - Văn thung mễ thanh; “Tất cánh/ tỷ/ đồ bộ/ phiêu lượng” - Tháp hỏa xa vãng Lai Tân; “Trưởng quan bộ/ chỉ/ cách lý hử” - Cửu bất đệ giải; “Thí vấn/ dư/ sở phạm/ hà tội?/ Tội/ tại/ vị dân tộc/ tận trung”- Đáo Đệ tứ chiến khu Chính trị bộ; “Nhi kim/ nhĩ/ hựu/ khái thành lao” - Dương Đào bệnh trọng; “Thập/ thập nhất/ hoặc/ thập nhị thì” - Nhân đỗ ngã; “Thi gia/ dã/ yếu/ hội xung phong” - Khán Thiên gia thi hữu cảm...). Có thể nhận xét là trong Ngục trung nhật ký, đối với những bài thể hiện cái “tôi” tâm trạng, bộc lộ thế giới bên trong của chủ thể, Hồ Chí Minh thường sử dụng mã thơ Đường hoàn hảo, đôi lúc xuất thần, còn đối với những bài chỉ có ý nghĩa thông báo, ghi chép nhật ký, ông lại không ngại phá vỡ mọi quy tắc thơ Hán cổ điển mà ta tạm gọi là phản mã thơ Đường. Khi chuyển Ngục trung nhật ký ra thơ tiếng Việt chắc Nam Trân có tính đến điều này. Nhiều dị bản dùng đủ các thể khác nhau, 5 chữ, 7 chữ, lục bát... để dịch đi dịch lại một bài thơ, chứng tỏ ông đã đắn đo suy tính hết mọi cách. Cuối cùng ông vẫn đi đến một quyết định dứt khoát: nhất loạt dịch đúng Đường luật. Ví dụ bài Đổ gồm 4 câu có đến 3 câu thất luật và thất niêm trong nguyên tác: “Ngục lý đổ bác khả công khai/ Bị lạp đổ phạm thường ta hối/ Hà bất tiên đáo giá lý lai” được dịch thành một bài thơ hoàn toàn đúng luật: “Đánh bạc ở ngoài quan bắt tội/ Trong tù đánh bạc được công khai/ Bị tù con bạc ăn năn mãi/ Sao trước không vô quách chốn này?”; bài Tha tưởng đào cũng vậy, câu cuối cùng của nguyên tác đã thoát hẳn ra ngoài niêm luật: “Khả tích tha bào bán lý hử/ Hựu bị cảnh binh tróc hồi lai”, thế mà người dịch không những giữ nguyên ý và tứ, lại đưa nó trở lại trong vòng niêm luật một cách tài tình: “Tự do anh ấy hằng mong mỏi/ Liều mạng đâm nhào nhảy xuống xe/ Rủi quá chạy đâu chừng nửa dặm/ Bị ngay cảnh sát bắt lôi về”. Về nhịp, hết thảy những chỗ trúc trắc trong nhịp thơ của nguyên tác cũng đều được Nam Trân biến thành suôn sẻ: “Khốn nạn/ thị/ nhĩ ngọc/ thành thiên” → “Gian nan rèn luyện mới thành công”; “Trưởng quan bộ/ chỉ/ cách lý hử” → “Dinh quan chỉ cách đây chừng dặm”; “Thí vấn/ dư/ sở phạm/ hà tội?/ Tội/ tại/ vị dân tộc/  tận trung” → “Phạm tội gì đây? Ta thử hỏi/ Tội trung với nước với dân à?” v.v...
Có người cho rằng không nên làm cho bản dịch Nhật ký trong tù “hay” hơn nguyên tác. Có lẽ vấn đề không phải ở chỗ ấy. Vấn đề là Ngục trung nhật ký trước hết là một cuốn nhật ký, Hồ Chí Minh dành để viết cho mình. Có những đầu đề chỉ là một dấu hỏi hoặc dấu chấm than, tức chỉ có tính chất ký hiệu riêng cho một người là tác giả trong khi “đối diện đàm tâm”. Việc tác giả đôi lúc thoát khỏi niêm luật, dùng ngữ điệu văn xuôi, cũng là do tính chất nhật ký đòi hỏi. Nhưng đưa ra cho đông đảo bạn đọc thưởng thức cả một tập thơ tù của Hồ Chủ tịch thì không thể không tính toán đến người tiếp nhận. Người tiếp nhận cách đây 50 năm và nay cũng thế, vẫn là đại bộ phận quần chúng nhân dân có học vấn bậc trung, chưa quen với các lối thơ cách tân, thơ văn xuôi, nhưng lại rất quen thuộc và hứng thú với thơ Đường luật mà vô số câu lạc bộ thơ Đường sống giai giẳng ở các phường phố, huyện xã từ bao nhiêu năm nay là bằng chứng khó chối cãi. Trong một bối cảnh như thế, việc Nam Trân chuyển “phản mã thơ Đường” của Ngục trung nhật ký thành “giải phản mã thơ Đường” là điều hợp lý, và thành công của bản dịch năm 1960 chứng tỏ ông đã đúng. Ông không chỉ là một dịch giả thiện nghệ mà còn là người nắm vững tâm lý tiếp nhận của công chúng trong khi dịch thơ Hồ Chí Minh.
Một lý do khác đưa bản dịch Nhật ký trong tù năm 1960 đến những kết quả ngoài sức mong đợi, theo chúng tôi còn là ở chỗ, đối với tác giả Hồ Chí Minh, Nam Trân thủy chung có niềm yêu kính chân thành. Ông nhìn thấy chỗ lớn lao của lãnh tụ và biết dùng nguồn ánh sáng tâm cảm ấy soi vào từng lời dịch của mình. Sự đồng nhất hóa giữa người dịch và người thơ xẩy ra trong tâm hồn ông là điều tự nhiên không cần gắng sức. Hồn thơ của người viết lần lượt chuyển ra đầu ngọn bút của Nam Trân chính là vì thế. Còn nhớ năm 1967, vào khoảng thượng tuần tháng 5, Nam Trân rời lớp đại học Hán học của Viện Văn học về Hà Nội chữa bệnh và từ đó không bao giờ trở lại. Buổi sáng ông ra xe, đi qua nhà ăn tập thể, thấy vợ chồng tôi đang ăn bánh đúc, ông ghé lại, nhận lời mời, ăn một miếng, rồi bảo tôi đưa giấy và bút ra để ông chép thơ. Ông đã chép tặng tôi hai bài thơ thất ngôn bát cú chữ Hán cùng một đầu đề (kỳ nhất, kỳ nhị) do mình vừa sáng tác cho kịp mừng ngày sinh nhật Hồ Chủ tịch khoảng hơn một tuần sau. Hai bài thơ chưa kịp công bố thì ông đã vĩnh viễn nằm xuống. Mấy chục năm nay tôi vẫn giữ tờ giấy đó trong số các tài liệu ghi chép thời đi học. Tôi đinh ninh sẽ được gửi đến bạn đọc một dịp thuận tiện sau này. Nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh Nam Trân, tôi đã cố công lục lại, nhưng thật đau lòng, sau nhiều phen di chuyển, hai lần từ nơi sơ tán về Hà Nội, rồi thêm hai ba lần chuyển nhà, phong bì đựng hai bài thơ đã thất lạc đâu mất tìm chưa thấy. Dù vậy, tôi vẫn còn nhớ được đầy đủ bài đầu, nay xin phiên âm và lạm trình bạn đọc bản dịch ra tiếng Việt của tôi để tạ lỗi với hương hồn ông, sau nữa cũng để chúng ta cùng ngẫm nghĩ thêm về tấm lòng tri ngộ của dịch giả Ngục trung nhật ký đối với người thơ - Lãnh tụ Hồ Chí Minh:
門 前 喜 鵲 報 文 人。 
伯 伯 方 今 七 七 春。 
前 線 雷 鳴 花 炮 點。 
後 方 旗 蔽 大 家 新。
夜 聞 伯 伯 聲 懮 慮。
朝 想 家 家 曲 蹇 屯。
忽 見 一 生 閒 雅 甚。 
呼 兒 帶 紙 以 敲 文。   
Môn tiền hỷ thước báo văn nhân,
Bá bá phương kim thất thất xuân.
Tiền tuyến lôi minh, hoa pháo điểm,
Hậu phương kỳ tế, đại gia tân.
Dạ văn bá bá thanh ưu lự,
Triêu tưởng gia gia khúc kiển truân.
Hốt kiến nhất sinh nhàn nhã thậm,
Hô nhi đới chỉ dĩ xao văn.
Cửa ngoài chim khách gọi văn nhân:
Mừng Bác Hồ tròn bảy bảy xuân.
Tiền tuyến pháo hoa, ran tiếng sấm,
Hậu phương cờ rợp, nức lòng dân.
Đêm nghe tiếng Bác còn thao thức,
Ngày ngẫm muôn nhà vẫn khó khăn
Bỗng thấy mình đây nhàn rỗi quá,
Gọi con đem giấy gọt đôi vần.

Chú thích:
(1). Hồ Chí Minh - Thơ toàn tập, Nxb Văn học, 2003, tr.481.
(2). Hồ Chí Minh - Thơ toàn tập, Sđd, tr.480.
(3). Trong bài viết đã dẫn, ông Trần Đắc Thọ nói việc tiến tới xuất bản bản dịch trọn vẹn năm 1990 của Viện Văn học là do chỉ thị của ông Trường Chinh.
(4). Hiện còn giữ được hai biên bản ghi tất cả các góp ý của những thành viên phát biểu trong cuộc họp này: Nguyễn Sĩ Lâm, Hoàng Xuân Nhị, Đỗ Văn Hỷ, Lê Trí Viễn, Đỗ Ngọc Toại, Đinh Gia Khánh, Tô Lân, Phạm Công Minh, Đoàn Ngọc Phan, Bùi Văn Nguyên, Khương Hữu Dụng. Cuộc họp do Hoàng Trung Thông chủ trì.
(5). Thực ra, bản dịch năm 1960 in là “nhàn tọa”, và Nam Trân dịch là “nhàn rỗi”; sau này đối chiếu lại bản gốc chúng tôi thấy đó là chữ “bế” nên đã sửa lại.

GS. Nguyễn Huệ Chi

Chủ Nhật, 4 tháng 11, 2012

Hàng chục hộ dân kiện Cty CP Quốc Cường Gia Lai vì thất hứa

Hàng chục hộ dân kiện Cty CP Quốc Cường Gia Lai vì thất hứa


Hàng chục hộ dân kiện Cty CP Quốc Cường Gia Lai vì thất hứa
Mặc dù đã nộp đủ tiền mua đất tại Dự án KDC Trung Nghĩa (P. Hòa Minh, Q. Liên Chiểu, Đà Nẵng) theo thỏa thuận với Cty CP Quốc Cường Gia Lai (gọi tắt Cty Quốc Cường, trụ sở chính tại Nguyễn Chí Thanh, P. Trà Bá, Pleiku, Gia Lai), nhưng hơn 1 năm nay người mua đất không nhận được đất, sổ. Quá bức xúc, hàng chục người mua đất đã gửi đơn đến TAND Q. Liên Chiểu kiện Cty Quốc Cường.
Tiền tỷ trao tay, mỏi mòn chờ đợi
Theo đơn khởi kiện của các hộ, họ đều ký hợp đồng với Cty Quốc Cường để mua đất tại DA KDC Trung Nghĩa (P. Hòa Minh, Q. Liên Chiểu, Đà Nẵng) do bà Nguyễn Thị Như Loan làm Tổng Giám đốc. Sau khi ký hợp đồng đặt cọc, theo yêu cầu của phía Cty Quốc Cường, các hộ mua đất lần lượt nộp tiền trực tiếp vào tài khoản của Cty và tài khoản riêng của bà Nguyễn Thị Như Loan. Tuy nhiên, sau khi nhận cọc và nhận đủ tiền thanh toán toàn bộ lô đất, phía Cty Quốc Cường không chịu giao sổ, có trường hợp giao sổ đỏ thì lại không có đất thực tế khiến các hộ rơi vào tình cảnh dở khóc dở cười.
Chị L.T.L.T. (trú Q. Thanh Khê, Đà Nẵng) cho biết: “Ngày 22-3-2011, Cty Quốc Cường có thỏa thuận bán cho tôi 2 lô đất có ký hiệu của mã nền B2-2-04 và B2-2-05, diện tích mỗi lô 125m2, thuộc mặt tiền đường Nam Trân, Dự án KCD Trung Nghĩa. Giá gốc 14.500.000 đồng/m2 với tổng trị giá 2 lô là 3,625 tỷ đồng và hai bên lập HợP đồng đặt cọc số 02/HĐ và ngày 22-3-2011. Tiếp tục, ngày 25-3-2011, Cty Quốc Cường lại thỏa thuận bán cho tôi 1 lô đất có ký hiệu mã nền B2-2-50, diện tích 132,5m2 thuộc mặt tiền đường Thanh Tịnh với giá 12.500.000 đồng/m2 và lập HợP đồng đặt cọc số 16/HĐ. Sau khi thực hiện việc chuyển đủ tiền theo yêu cầu của bà Loan (tổng cộng 3 lô đất là 5.281.250.000 đồng) nhưng đã hơn 1 năm trôi qua, Cty Quốc Cường vẫn không thực hiện việc chuyển nhượng quyền sử dụng các lô đất trên cho tôi như đã thỏa thuận”. Cùng cảnh như chị T., hàng chục người mua đất khác của Cty Quốc Cường cũng đang mòn mỏi chờ đợi ngày được nhận sổ đỏ.
Hàng chục hộ dân kiện Cty CP Quốc Cường Gia Lai vì thất hứa, Tin tức trong ngày,
Người mua đất của Cty Quốc Cường trình bày sự việc với báo chí
Việc Cty Quốc Cường chậm bàn giao sổ đỏ, đất gây thiệt hại kinh tế những chủ đầu tư đã đành, còn gây khó khăn cho những trường hợp rất bức xúc về chỗ ở nhưng vẫn không có đất để xây dựng nhà, buộc họ phải đi thuê nhà ở với giá rất đắt đỏ. Anh Nghiêm Ngọc Sơn (1986, quê Quảng Ngãi) cho biết, sau một thời gian làm lụng vất vả tiết kiệm được ít tiền, cộng thêm vay mượn của bạn bè, ngày 30-3-2011 anh ký hợp đồng đặt cọc với Cty Quốc Cường mua lô đất có ký hiệu B2-2-46 diện tích 125m2 vị trí mặt tiền giữa đường Nam Trân và Nguyễn Đỗ Cung với tổng giá trị 750 triệu đồng. Sau khi thanh toán đầy đủ, anh được phía Cty Quốc Cường bàn giao sổ đỏ vào tháng 6-2011. Nghĩ có sổ là có đất nên anh đón cả nhà từ Quảng Ngãi ra Đà Nẵng sống và chờ ngày làm nhà mới. Thế nhưng cho đến nay vẫn chưa có đất và mấy tháng qua cả gia đình anh gồm 5 người phải đi thuê nhà ở với giá gần 5 triệu/tháng. Cùng cảnh như anh Sơn, anh Nguyễn Văn Tuấn (trú Q. Sơn Trà, Đà Nẵng) bức xúc: “Tôi đã nhận được sổ đỏ từ ngày 19-9-2011, nhưng đến nay đã gần 1 năm rồi mà vẫn chưa thấy đất đâu”.
Hàng chục hộ dân kiện Cty CP Quốc Cường Gia Lai vì thất hứa, Tin tức trong ngày,
Dù đã có sổ đỏ hơn 1 năm nhưng anh Sơn vẫn chưa có đất để xây nhà
“Sẽ sớm bàn giao đất, sổ”
Đó là khẳng của bà Nguyễn Thị Như Loan Tổng Giám đốc Cty Quốc Cường khi trao đổi qua điện thoại với P.V Báo Công an TP Đà Nẵng chiều 27-7. Theo bà Loan, việc giao đất chậm cho người dân xây dựng nhà cửa là có. Tuy nhiên, đây là do vướng ở khâu xin phép xây dựng đấu nối hạ tầng như điện nước vào DA. “Hiện chúng tôi đang gửi thư mời đến các hộ, nhưng do trong hợp đồng mua bán ghi địa chỉ không cụ thể hoặc rơi vào trường hợp mua đi bán lại nên gặp khó khăn. Số này chỉ khoảng hơn 40 nền và từ ngày 15-8, Cty sẽ giao đất cho các hộ” - bà Loan khẳng định.
Về vấn đề chậm giao sổ đỏ, bà Loan cho rằng do các hộ chưa đóng đủ tiền hoặc chưa nộp tiền lãi theo thỏa thuận. Điều này khiến ngân hàng phạt lãi quá hạn đối với Cty lên đến 150%, trong khi đó Cty đã giảm lãi cho họ đến 30% và không tính lãi lũy tiến nhưng họ vẫn không chịu nộp. “Hiện Cty cũng đang khó khăn, rất cần khách hàng đóng tiền nên khi khách hàng nộp tiền thì không có lý gì Cty không thu để ra công chứng” - bà Loan cho biết.
Theo hợp đồng giữa Cty Quốc Cường ký với các hộ, việc thanh toán giá trị các lô đất sẽ được chia làm 3 đợt (đợt 1 là 15%, đợt 2 là 65% và đợt 3 là 20% tổng giá trị hợp đồng). Ngay sau khi bên mua chuyển tiền thanh toán đợt 3 cho bên bán (Cty Quốc Cường), hai bên tiến hành các thủ tục chuyển nhượng tại phòng công chứng và bên bán giao giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (GCNQSDĐ) cho bên mua tại phòng công chứng. Đồng thời, bên bán sẽ đền gấp đôi số tiền nhận của bên mua nếu khi bên mua thanh toán đủ tiền mà bên bán vẫn không giao đất và GCNQSDĐ cho bên mua. Hợp đồng đã ký, nhưng hơn một năm đã trôi qua Cty Quốc Cường vẫn chịu giao GCNQSDĐ cho người mua chứ chưa nói đến chuyện bàn giao đất hay đền gấp đôi số tiền đã nhận. Còn những người đã lỡ mua đất lại tiếp tục ngồi đợi và đợi...
Theo Anh Tuấn (Công an Đà Nẵng)

Thứ Ba, 9 tháng 10, 2012

TRỞ LẠI HÀNH TRÌNH CỦA NGUYÊN TÁC NGỤC TRUNG NHẬT KÝ

TRỞ LẠI HÀNH TRÌNH CỦA NGUYÊN TÁC NGỤC TRUNG NHẬT KÝ

PHONG LÊ
(nguồn: Tạp chí Hán Nôm số 3/2004)

Tạp chí Văn học số 8-2003 đăng bài Hành trình của nguyên tác “Ngục trung nhật ký” và bản dịch “Nhật ký trong tù” của tôi. Bài được viết sau nhiều chục năm nghiên cứu và nói chuyện về Nhật ký trong tù (NKTT) mà vẫn còn một khoảng trống để ngỏ, đó là hai hành trình: hành trình của nguyên tác và hành trình của bản dịch. Luận án Tiến sĩ của chị Vũ Thị Kim Yến: Khảo sát văn bản “Ngục trung nhật ký” bảo vệ vào tháng 4-2003 ở Đại học Sư phạm Hà Nội đã giúp tôi giải quyết được một phần những băn khoăn của mình. Tiếp đó, bài của Hồng Khanh: Niềm vui của Bác Hồ khi nhận lại bản thảo “Nhật ký trong tù” đăng trên báo Nhân dân, số 17-5-2003, cho biết cụ thể hơn một thời điểm quan trọng trên hành trình của nguyên tác, đó là ngày (?) – một ngày nào đó vào giữa năm 1955, Văn phòng Phủ Chủ tịch do đồng chí Tạ Quang Chiến phụ trách nhận được một bì thư dày hơn bình thường, trong có một cuốn sổ tay mang tên Ngục trung nhật ký của Bác, không có địa chỉ người gửi.
Đến đầu 2004, báo Lao động đăng bài “Nhật ký trong tù”, số phận và lịch sử, trên hai kỳ báo, số 65 (5-3-2004) và 66 (6-3-2004); và tiếp đó, bài thứ hai: Trở lại số phận “Nhật ký trong tù” trên số 92 (1-4-2004) của tác giả Hoàng Quảng Uyên. Hai bài kể lại hành trình của ông đi tìm cho được những người có khả năng lưu giữ cuốn sổ tay của Bác, trên hành trình từ 1943 đến 1955, là năm cuốn sổ về được địa chỉ Văn phòng Phủ Chủ tịch; và từ sau 1955 cho đến 1960, khi bản dịch NKTT được Viện văn học ấn hành.
Tôi rất trân trọng sự khổ công, vất vả, đôi khi như “đáy bể mò kim” của ông Hoàng Quảng Uyên, như được kể qua hai bài trên. Những địa chỉ ông tìm đến soi sáng được nhiều điều giúp người đọc có thêm những giả thuyết về con đường đi (hoặc “số phận” của nguyên tác Ngục trung nhật ký (NTNK). Một trong các địa chỉ mà ông tin cậy tìm đến, đó là ông Hoàng Đức Triều (1900 – 1985), tham gia cách mạng từ năm 1928, vào Đảng năm 1932, Chủ nhiệm Việt Minh xã Lam Sơn, huyện Hoà An, tỉnh Cao Bằng hồi Tiền khởi nghĩa. Theo như hồi ký Bác lại về Lam Sơn của ông (in trong sách Những kỷ niệm về Bác; Nxb Việt Bắc, 1973) – tài liệu chính mà ông Hoàng Quảng Uyên sử dụng để viết phần II bài thứ nhất của mình – thì ông Hoàng Đức Triều đã có thời gian ở cùng Bác, và được Bác xem như “một bạn thơ tri kỷ, tri âm”. Bởi ông có biết chữ Hán và thích làm thơ. Ông Hoàng Đức Triều có cái lán trên hang Pạc Tẻng, để gia đình sơ tán khi có biến, nơi Bác có ghé ở vài ngày.
Trong bài của Hồng Khanh có chi tiết ghi theo hồi nhớ của ông Tạ Quang Chiến: Bác đã dắt quyển sổ “lên mái tranh của một nhà đồng bào”. Mái tranh đó, theo suy nghĩ của ông Uyên là mái tranh nơi cái lán sơ tán của ông Triều, bởi theo ông, hồi này Bác không ở nhà dân. Ông Triều đã tìm thấy cuốn sổ sau khi Bác rời Lam Sơn, về Tân Trào; và giữ cuốn sổ này cho đến năm 1950, thì mới nhờ người con trai thứ ba là nhà thơ Hoàng Triều Ân (sinh năm 1931) lúc này đang công tác ở 372 (tức Văn phòng tỉnh ủy Cao Bằng) chuyển cho Bí thư tỉnh ủy Cao Bằng là ông Dương Công Hoạt, để nhờ ông Hoạt chuyển cho Bác. Và nếu sự kiện đó là đúng thì ông Hoạt đã giữ cuốn sổ của Bác cho đến giữa năm 1955, mới chuyển cho Văn phòng Phủ Chủ tịch, theo đường Bưu điện, mà không đề tên người gửi.
Ông Hoạt, theo như bài báo của ông Uyên, sau hòa bình là Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Dân tộc Trung ương, từ khi nghỉ hưu, lúc ở Hà Nội, lúc ở Cao Bằng.
Câu chuyện hành trình của cuốn sổ tay qua các địa chỉ như trên, có thể là hợp lý, theo suy nghĩ của ông Uyên. Nhưng phần tôi, tôi thấy còn nhiều câu hỏi, và chỉ nên xem là một trong các giả thuyết, chứ không nên khẳng định, bởi các băn khoăn như sau:
- Sao một cuốn sổ tay quý như thế, là một kỷ vật giá trị như thế, với Bác; và chỉ là một cuốn sổ nhỏ 9,5×12,5cm, 82 tờ, không có gì cồng kềnh, nặng nề… mà Bác lại không thể mang theo bên mình ? Hoặc nếu không thể mang theo thì sao không gửi lại cho một ai tin cậy mà phải dắt lên mái nhà tranh? Vậy tình huống gì đặc biệt đã xảy ra với Bác? Mái tranh, qua nắng mưa thì có gì an toàn ? Mà lại là mái tranh ở một cái lán sơ tán khuất nẻo, thỉnh thoảng mới có người đến ở, thì khả năng bị bỏ quên càng nhiều.
- Thời gian ông Triều giữ cuốn sổ từ 1944 đến 1950 là 6 năm; rồi chuyển sang ông Hoạt từ năm 1950 đến 1955 là 5 năm. Trong thời gian này cả hai vị đều là người lãnh đạo ở địa bàn Cao – Bắc -Lạng. Riêng ông Hoạt sau năm 1954 có rất nhiều điều kiện để về Hà Nội, không kể thời gian ông làm Phó Chủ nhiệm ủy ban Dân tộc Trung ương. Vậy sao ông không thể có cách chuyển cuốn sổ tay đến tay Bác một cách trực tiếp và sớm hơn, mà phải chờ đến giữa năm 1955, qua Bưu điện, và không đề địa chỉ người gửi ?
- Cả hai ông đều mất sau Bác khá lâu. Ông Triều – năm 1985. Ông Hoạt – gần đây. Hai ông đều là người có chữ Hán, thích làm thơ, và là cán bộ cao. Vậy mà sao từ sau 1960, khi NKTT đã được dịch và đi in lại nhiều lần, mỗi lần hàng vạn bản, cả hai ông lại không một lần liên hệ với Bác (trực tiếp hoặc gián tiếp), để cho Bác biết rằng chính đó là cuốn sổ các ông từng giữ, thậm chí giữ trong một thời gian lâu ? Kể cả nhà thơ Hoàng Triều Ân – sự kiện một cuốn sổ tay của Bác mang tên Ngục trung nhật ký, được thấy từ năm 1950, ở tuổi 20, chắc không thể là một sự kiện dễ quên! Một tác phẩm quan trọng như thế, có giá trị lớn như thế, vừa là giá trị lịch sử, vừa là giá trị văn học, không chỉ quý giá đối với Bác mà còn là vô giá đối với dân tộc, mà ai đó giữ được, để không thất lạc, thì người có công giữ nó, hoặc đã có lần nhìn thấy nó, quả là một may mắn lớn, rất đáng tự hào, rất nên “báo công”chứ sao !
Thế mà tất cả vẫn chìm trong yên lặng, cho đến khi các ông qua đời; rồi đến năm 2003, khi có lời kể của ông Tạ Quang Chiến !
Trong bài của ông Uyên có kể lại chuyện ông Triều xướng hoạ thơ với Bác trong một đêm trăng, chứng kiến những giây phút Bác “thăng hoa cùng thơ’, và rất tâm đắc với bài Khán thiên gia thi hữu cảm “chép trong cuốn sổ tay giấy mềm”, ông được Bác trao cho đọc… Ông Triều in bài hồi ký của mình năm 1973, 4 năm sau ngày Bác qua đời, và 13 năm sau ngày NKTT ra đời. Một câu chuyện thú vị và nên thơ như vậy, nếu thật là có, thì sao lại không thể xuất hiện sớm hơn trong không khí nhân dân cả nước đón đọc NKTT ?
Và cả nhà thơ, nhà nghiên cứu văn học Hoàng Triều Ân. Tôi tin là ông Triều Ân, nếu đã một lần cầm trên tay NKTT, chắc ông không thể không chia sẻ những kỷ niệm quý giá và niềm vinh dự của người cha. Và sau này, khi sự kiện NKTT được công bố, chắc càng không thể ra ngoài mối quan tâm của ông, là người đã có cái duyên biết nó, từ 1950. Vậy sao phải chờ đến 2003, khi có bài trên báo Nhân dân, ông mới nhớ đến chuyện này?
Bây giờ sang chặng đường thứ hai, từ khi cuốn sổ tay đã ở Văn phòng Phủ Chủ tịch giữa 1955, cho đến khi được Viện Văn học tổ chức dịch và ấn hành vào năm 1960.
Theo ông Uyên và một số tài liệu khác, ta được biết cuốn sổ đã được trưng bày tại triển lãm Cải cách ruộng đất ở phố Bích Câu, từ tháng 9 đến tháng 11 – 1955; sau đó được trả về cho Phòng lưu trữ của Trung ương Đảng.
Trong Lời nói đầu bản in NKTT năm 1960 của Viện Văn học có đoạn viết: “Trong Viện Bảo tàng Cách mạng Việt Nam tại Phòng Mặt trận Thống nhất Dân tộc Phản đế và Mặt trận Việt minh, có một cuốn sổ tay, bìa xanh đã bạc màu. Trang đầu cuốn sổ ghi bốn chữ Ngục trung nhật ký, kèm theo bốn câu thơ và một hình vẽ hai nắm tay bị xích…” Như vậy là Viện Văn học muốn cho bạn đọc hiểu là Viện đã thực hiện việc dịch trên văn bản Ngục trung nhật ký có ở Viện Bảo tàng Cách mạng.
Trong bài của ông Hoàng Quảng Uyên thì không có địa chỉ Viện Bảo tàng Cách mạng mà chỉ có địa chỉ Phòng lưu trữ của Trung ương Đảng. Và con đường từ nguyên tác NTNK đến bản dịch NKTT có gì đó như là ngẫu nhiên. Ông dựa vào bài của cụ Trần Đắc Thọ in trên Tạp chí Hán Nôm số 1 (46) – 2001, để cho biết: Cuốn sổ được để trong “một góc buồng tối” lẫn lộn nơi “một đống sách chữ Hán” của Phòng lưu trữ. Và người phát hiện ra nó là ông Phạm Văn Bình, Trưởng Ban giáo vụ Trường Nguyễn Ái Quốc, do có nhiệm vụ giảng dạy phần lịch sử cách mạng từ 1939 – 1945, nên phải vào kho lưu trữ tìm tài liệu, “tình cờ”, “sau một lúc lục lọi” mà moi ra được. Từ đó việc dịch được tiến hành rất chủ động (chứ không phải do ai đó phân công) bởi hai ông: Ông Phạm Văn Bình (với bút danh Văn Trực) và ông Văn Phụng, là cán bộ phiên dịch chữ Hán của Trường. Rồi qua ông Trường Chinh, ông Tố Hữu mà ông Bình gặp được Viện Văn học… Viện Văn học nhận nhiệm vụ từ ông Tố Hữu rồi tổ chức việc dịch, mà người phụ trách chính và có công dịch nhiều nhất, gần như hầu hết, là nhà thơ Nam Trân, để có bản in NKTT năm 1960, gần 114 bài (trên tổng số 135 bài), không đánh số và tất cả đều không đề tên người dịch.
Bản dịch 133 bài của Văn Trực – Văn Phụng (chứ không phải 113 bài như ông Uyên viết – điều này tác giả và báo Lao động cần phải đính chính sớm) hiện còn lưu ở Viện Văn học. Bản này đến Viện bằng con đường nào, đến nay cũng chưa rõ, vì tất cả những người phụ trách Viện Văn học, và tham gia việc dịch, in NKTT lúc ấy, đều chưa một lần nói đến, và cho đến nay tất cả đều đã qua đời.
Điều tôi muốn nói ở đây là, tôi không tin có sự vô ý và vô tâm của các cơ quan lưu trữ đối với cuốn sổ tay này, khi nó đã được chính Bác tặng và cho phép trưng bày trong một cuộc triển lãm lớn, và đã được sách, báo nhắc đến khá nhiều; sớm nhất là bài trên báo Đồng minh, 6-6-1946 của Lê Tùng Sơn, rồi tiếp đó trong Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch (1949)… và bài muộn nhất là bài Quyển “Ngục trung nhật ký” của Bác Hồ, của Nguyễn Tâm đăng trên báo Nhân dân ngày 19-5-1957. Tôi cũng không tin là nó được phát hiện một cách tình cờ. Trái lại, tôi tin là nó đã được cất giữ cẩn thận, và chờ dịp để có thể ra mắt công chúng. Dịp đó là dịp kỷ niệm 70 năm ngày sinh của Hồ Chủ tịch. Và nơi có thể tin cậy cho việc công bố, cũng phải chờ đến dịp này, đó là Viện Bảo tàng Cách mạng và Viện Văn học, hai cơ quan cùng được thành lập vào đầu 1959.
Trên đây là một vài suy nghĩ của tôi sau khi đọc hai bài của ông Hoàng Quảng Uyên. Tất nhiên cũng vẫn chỉ là giả thuyết. Và việc tìm kiếm vẫn cứ nên tiếp tục, dẫu có thể cuối cùng không tìm ra được địa chỉ xác thực, với những giả thuyết không còn gây hồ nghi, của người giữ và người gửi. Và nếu vậy thì xin trả địa chỉ ấy về cho nhân dân, cho một người dân nào đó đã trở nên vô danh trong đồng bào các dân tộc miền núi Việt Bắc thân yêu của Bác, và của tất cả chúng ta.
Còn hành trình của bản dịch NKTT, để đi tới một bản dịch trọn vẹn gồm đủ 133 bài (không kể bài đặt ở đầu, không đánh số, và một bài ở ngoài tập thơ), từ 1960, qua các mốc 1983, 1990, và sau đó, tôi đã nói kỹ trong bài báo đã đăng, và thấy không muốn nói gì thêm.
P.L.

Chủ Nhật, 2 tháng 9, 2012

Vu cáo chính trị – mập mờ học thuật

Vu cáo chính trị – mập mờ học thuật
Mai Quốc Liên

Từ một trình độ Hán học uyên thâm như thế, ông Nguyễn Huệ Chi (NHC) đi vào làm Thơ văn Lý – Trần. Nói cho đúng, đây là một tập hợp văn bản công phu với công sức của nhiều người, nhưng lại in chữ giản thể. Ở đây không thể nói nhiều chuyện chung quanh cuốn sách này (Chẳng hạn, bản thảo do công lao to lớn của các cụ lão nho: Nguyễn Đức Vân, Đào Phương Bình, có cả Nam Trân làm; công lao của “ông đồ Hỉ” (tên gọi thân mật GS Đỗ Văn Hỉ, một nhà Hán Nôm học cự phách) trong việc dịch tất cả những văn bản khó trong ấy, nhất là các văn bia cổ…, và đến chết “ông đồ Hỉ” vẫn uất hận khôn nguôi trong việc bị đè nén… Và thật sự thì cụ Nghè Đinh Văn Chấp, Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến, Ngô Tất Tố… đã dịch phân nửa văn bản Lý – Trần rồi. Và chú thích, dịch… nhất là những vấn đề liên quan đến Phật học còn phải bàn. Nhưng đó không phải là chủ đích của bài báo này). Trong cuốn Thơ văn Lý – Trần này, lẽ ra ông NHC chỉ là người biên soạn, biên tập…, nhưng đến tập II, quyển thượng thì ông lên làm chủ biên… Và quyển hạ, tập II, đến nay sau 40 năm từ khi in tập I, vẫn chưa ra. Thật oái ăm! Giờ tôi chỉ xin nói những chuyện “hai năm rõ mười” thôi.
Năm 1969 ở Sài Gòn, Tu thư Đại học Vạn Hạnh in cuốn (Tuệ Trung Thượng sĩ) Ngữ lục do Trúc Thiên dịch. Khi biên soạn Thơ văn Lý – Trần, ông NHC ghi “trong khi dịch thơ văn Trần Tung (tức Tuệ Trung Thượng Sĩ), chúng tôi có tham khảo bản dịch của Trúc Thiên, do Tu thư Đại học Vạn Hạnh ấn hành, 1969” (Thơ văn Lý – Trần, t.II, quyển thượng, H., 1989, tr. 225).
Nhưng “tham khảo” như thế nào? Thôi không nói đến phần “tham khảo” văn xuôi, vì phải mất công đối chứng, chỉ nói về thơ thôi. Đối chiếu bản dịch thơ của ông NHC và của Trúc Thiên thì thấy: ngoài việc lấy lại vần, lấy chữ, lấy nguyên si một số câu; ông NHC “xuất nhập” một số ý, “biên tập” lại để thành bài của mình và rồi ký luôn tên mình, xóa mất tên Trúc Thiên vốn là người đầu tiên dịch bài thơ ấy.
Trường hợp các bài Thế thái hư huyễn – Họa huyện lệnh, Thị chúng, Tặng Thuần Nhất pháp sư, Thị đồ, Chí đạo vô nan… đều là như vậy.
Bài Thế thái hư huyễn, hai câu đầu ông NHC lấy nguyên si (chỉ khác Trúc Thiên dịch chữ phó là gởi, ông để nguyên là phó):
- Vân cẩu đổi thay lắm vẻ mà
Mơ màng gởi trọn giấcNamkha.
(Trúc Thiên dịch, Ngữ Lục, Sđd, tr.123).
- Vân cẩu đổi thay lắm vẻ mà
Mơ màng phó trọn giấcNamkha.
(NHC dịch, Thơ văn Lý -Trần, t.II, quyển thượng, tr.250)
Hai câu cuối:
- Thấy chăng đàn én lầu Vương Tạ
Nay hết vàng son lạc vạn nhà.
(Ngữ Lục, Sđd)
- Hãy xem đàn én lầu Vương Tạ
Nay xuống làm thân với mọi nhà.
(Thơ văn Lý – Trần, Sđd, tr.250)
Theo ý tôi, câu dịch Trúc Thiên sáng tạo hơn, hay hơn, nhất là chữ vàng son, chữ lạc thật đắt, khi nhớ câu thơ Đường về Vương, Tạ của Lưu Vũ Tích: Cựu thời Vương Tạ đường tiền yến,/ Phi nhập tầm thường bách tính gia. Dịch thơ không phải dịch chữ, mà dịch cái hồn chữ. Ông NHC dựa vào câu thơ dịch của Trúc Thiên, sửa vài chữ cho là sát nghĩa; còn 4 câu giữa thì cũng chỉ xoay đi đổi lại mà thôi.
Bài Họa huyện lệnh, bản dịch của Trúc Thiên mở đầu bằng hai câu:
Đã từng nối gót Tứ Minh Cuồng
Ưng mến Y Vương với Quỉ Vương.
thì bản NHC là như sau:
Từng phen nối gót Tứ Minh Cuồng
Nào phục Y Vương với Quỉ Vương.
Dựa vào vần cũ, bài cũ, “xuất nhập” một hai chữ rồi ký tên mình. Bài Tặng Thuần Nhất pháp sư, bản dịch của Trúc Thiên mở đầu: Pháp thân tịch diệt sắc thân còn; bài Thị chúng mở đầu: Thôi tìm núi Thiếu với khe Tào, bản NHC cũng hoàn toàn là như vậy (trong khi Thiền sư Thích Nhất Hạnh dịch vần khác: Thôi tìm Thiếu thất với Tào khê); bài Đại đạo chí nan, Trúc Thiên dịch: Quay đầu, vặn óc luống bần thần, thì ông NHC đảo lại chút đỉnh: “Bần thần, vặn óc với quay đầu”, tính ra chỉ khác mỗi chữ với và luống.
Thế nào là dịch lại, là tham khảo? Trong việc dịch thơ, tuy cùng nguyên tác, các bản dịch có thể khác nhau xa, tùy từng người dịch trong quá trình chuyển tải vần điệu, chất thơ, ý tại ngôn ngoại… Đằng này là lấy của người, biên tập, chữa một số chỗ chứ đâu phải dịch?
Trường hợp này cũng xảy ra giữa ông NHC và bản dịch Ngục trung nhật ký của Nam Trân (1907-1967). Nam Trân từng dạy ông NHC ở Lớp Đại học Hán học (1965-1969) về thơ Đường – Tống, vừa là người lãnh đạo ông (cụ Cao Xuân Huy, Tổ trưởng, ông Nam Trân, Nguyễn Văn Hoàn, Phó tổ trưởng, ông NHC tổ viên). Lại là bậc tiền bối (Nam Trân sinh 1907, NHC 1938). Nam Trân Nguyễn Học Sĩ đậu Tú tài bản xứ tiếng Pháp thời Tây; nghiên cứu văn học Tây phương (cổ Hy – La); Hán học thì dịch thơ Đường – Tống, Kinh Thi, cổ văn… chữ tốt đến nhân sĩ Trung Quốc cũng vui lòng xin chữ và in thơ chữ Hán của ông trên tờ Thi san của Hội Nhà văn Trung Quốc. Ông lại là tác giả Huế – Đẹp và Thơ mà Hoài Thanh nhận rằng thơ ông “biệt riêng thành một lối” (Thi nhân ViệtNam). Nam Trân mất (1967), hơn chục năm sau, ông NHC đem ra “duyệt” lại bản dịch của thầy và bậc tiền bối đó. Ngoài mấy bản dịch mới hoàn toàn, còn thì, ông đã sửa chữa: 8 bài sửa 1 từ, 4 bài sửa 2 từ, 1 bài sửa 3 từ, 3 bài sửa 4 từ, 1 bài sửa 3 từ, 1 bài sửa 4 từ, 1 bài sửa 5 từ, 15 bài sửa từ 6 từ trong 3 câu trở lên. Chỉ sửa chữ, không sửa vần! Sửa có 1 chữ cũng ký tên mình vào! Thí dụ thì vô khối. Bài Dạ túc Long Tuyền, 3 câu trên gần như lấy lại nguyên văn, đến câu 4, Nam Trân dịch:
Mừng sáng nghe oanh hót xóm gần
(Cách lân hân thính hiểu oanh đề: Mừng nghe chim oanh bên láng giềng báo sáng) (Nhật ký trong tù, 1960, tr.66).
Ông NHC bèn chữa lại:
Oanh sớm, mừng nghe hót xóm gần
rồi ký tên mình bên cạnh. Đúng là “lợn lành chữa thành lợn què”! Câu thơ dịch của Nam Trân đã là tối ưu so với câu thơ nguyên tác, xuôi thuận, đẹp về tiếng Việt. Còn oanh sớm là oanh gì? Có oanh chiều, oanh tối không? HIỂU là sáng sớm, ở đây nó là trạng ngữ của oanh, con chim oanh hót vào buổi sáng sớm, tức là nó báo sáng, chứ oanh sớm thì tiếng Việt chẳng ai nói thế, viết thế cả. Bài Chúc than (Hàng cháo), ông Nam Trân: quán rượu, ông NHC chữa tiệm rượu, ông Nam Trân: chỉ có cháo hoa…, ông NHC: nào món cháo hoa… thế là đứng tên! Bài thơ tả một quán nghèo trên đường, quán chỉ bán cháo hoa, muối trắng. Vậy cách dịch chỉ có thật đúng cái thần của câu thơ, còn nào món là có ý tán dương món ăn của quán ư!?
Tệ nhất là có bản chỉ chữa 1 chữ, các vị cũng đề tên mình vào bản dịch cũ. Mà chữa thế nào: Nam Trân: sách xưa – sách mới (cựu quyển, tân thư) nay sửa quyển xưa – sách mới (cho đúng nguyên văn, dịch theo chữ!), rồi hân hạnh đứng tên!
Hỡi ôi! Đúng là: “Thế sự người no ổi tiết bảy. Nhân tình ai ủ cúc mồng mười” (Nguyễn Trãi). Giá như ông Nam Trân còn sống chả biết ông nghĩ sao! Những học trò mà trước khi chết, ông than tiếc: “Đào lý phương viên thắng hủy đa. Tiểu tâm bồi ủng nhị niên qua. Như kim vô lực truyền xuân sắc. Trường hướng thu phong thán nhất ta” (Tạm dịch: Cỏ lạ đào thơm mơn mởn tươi. Đem lòng vun xới mấy năm trời. Đến nay không sức truyền xuân sắc. Nhìn gió thu sang, một thở dài).  Những học trò ấy đã vượt qua đầu ông, bất chấp tấm lòng và con chữ mà ông “bồi ủng”!
Kể ra hơi tàn nhẫn. Mà không chỉ có Nam Trân. Đến cụ Nguyễn Sĩ Lâm, Viện trưởng Viện Đông Y, một nhà Hán học cự phách, cẩn thận, chắc chắn, sâu rộng một tâm hồn thơ…, thầy chữ Hán chúng tôi ở lớp Hán – Nôm Sau Đại học (1972-1975) cũng bị NHC cướp chữ! Cả bài của cụ Nguyễn, 12 câu dịch, ông NHC thực ra chỉ chữa có 2 chữ: Vô ngần thành dữ dằn. Cụ Nguyễn dịch: “Giả bộ ác vô ngần” (Nguyên văn: Giả trang ác ngân ngân, nghĩa là: Lại giả bộ ác hầm hầm – Nhật ký trong tù, 1991, tr.26). Ông NHC chữa thành: Vờ làm bộ dữ dằn, chắc gì đã diễn đạt đúng nguyên tác: ngân ngân, ý hung ác, tàn nhẫn (Nhật ký trong tù, tr.27). Rõ ràng ác hầm hầm và dữ dằn mức độ khác nhau, chất lượng khác nhau. Nhưng thôi, chữa là chuyện của ông, nhưng ông lại ký tên mà là ký trước tên như là người dịch chính vào bài của cụ Nguyễn là cớ làm sao?
Nói cho đúng, NHC không chỉ chữa và ký tên chung. Ông cũng có dịch một số bài mới. Thà là như thế! Hay, dở cũng là bản dịch của mình. Văn chương “Tự kỷ văn chương, tha nhân thê thiếp” (Văn mình, vợ người). Nhân nói đến chuyện ứng xử với thầy cũ, tưởng cũng nên nhắc qua chuyện ông NHC và cụ Cao Xuân Huy. Ông lôi trong đống giấy tờ cũ ở nhà con rể cụ Cao Xuân Huy, soạn ra cuốn “Chủ toàn và chủ biệt – hai ngã rẽ của triết học Đông Tây”, đem in bên Tây, rồi đem về đổi tên thành “Tư tưởng phương Đông – gợi những điểm nhìn tham chiếu” (1995), rồi dựa vào uy tín cụ Cao Xuân Huy, cuốn sách đem về Giải Thưởng Hồ Chí Minh cho Cụ. Người ngoài không biết, tưởng thế là học trò “trả nghĩa” thầy. Thực ra, động cơ lại khác. NHC lợi dụng các bài mà Cụ Huy chủ yếu viết từ 1956-1957. Cụ Cao Xuân Huy là người thấm nhuần Lão – Trang, biết rằng “Danh khả danh phi thường danh” (Cái danh có thể gọi được là danh là cái danh không hằng thường – Lão Tử). Cụ đâu có cần “danh”, cần giải thưởng! Cái hay cái lớn là không màng giải, không màng danh, lấy điều không tham làm giải: “bất tham vi vinh”. Chứ đi nhận giải, nhận tiền, còn đâu Lão – Trang, còn đâu Cụ Huy! Sau khi sách ra, học giới tranh biện, phê phán làm phiền cho Cụ khôn xiết, trong đó có ý kiến các ông Trần Thanh Đạm, Đông La, Trần Văn Đoàn… mà NHC đuối lý, không bảo vệ được. Chẳng hạn, xem Đông La: Những điều cần bàn của một công trình triết học – Đọc “Tư tưởng phương Đông – gợi những điểm nhìn tham chiếu”, sách Biên độ của trí tưởng tượng. NXB Văn học, 2001, tr.191-205)…
Cũng tương tự, chuyện đối với thầy Thích Nhất Hạnh, không phải “thầy học”, mà là “thày chùa – thiền sư”. Năm 1974, trong “Việt Nam Phật giáo sử luận”, (T.I, NXB Lá Bối, Sài Gòn), Nguyễn Lang (tức thiền sư Thích Nhất Hạnh), trong chương 9: Tuệ Trung thượng sĩ (tr.269-298); dưới các mục: Diện Mục Tuệ Trung, Hoà Quang Đồng Trần, Đập Vỡ Thái Độ Bám Víu Vào Khái Niệm, Diệu Khúc Bản Lai Tu Cử Xướng, Đập Phá Quan Niệm Lưỡng Nguyên đã phát hiện ra Tuệ Trung mới chính là Trần Tung, con Trần Liễu, anh Trần Hưng Đạo (chứ không phải Trần Quốc Tảng, con Trần Hưng Đạo như Bùi Huy Bích viết trong Hoàng Việt thi tuyển). Thiền sư viết:
“Sách Hoàng Việt Văn Tuyển nói Tuệ Trung Thượng Sĩ là Hưng Ninh Vương Trần Quốc Tảng, con lớn của Trần Hưng Đạo. Sự thực thì tuy Tuệ Trung Thượng Sĩ có tước hiệu là Hưng Ninh Vương, nhưng ông không phải tên là Trần Quốc Tảng cũng không phải là con Trần Hưng Đạo. Ông là anh cả của Trần Hưng Đạo, và tên ông là Trần Quốc Tung. Trần Nhân Tông, người khảo đính sách Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục, trong bài Thượng Sĩ Hành Trạng in ở cuối sách có nói rõ “Tuệ Trung Thượng Sĩ là con đầu của Khâm Minh Từ Thiện Đại Vương và là anh của Hoàng Thái Hậu Nguyên Thánh Thiên Cảm. Khi Đại Vương mất, hoàng đế Trần Thái Tông cảm nghĩa phong cho Thượng Sĩ tước Hưng Ninh Vương”.
Khâm Minh Từ Thiện Đại Vương là tước hiệu vua Trần Thái Tông ban cho Yên Sinh Vương Trần Liễu khi ông này mất. Đó là vào năm 1251. Cũng vào năm ấy Tuệ Trung Thượng Sĩ được 21 tuổi, và được phong tước Hưng Ninh Vương. Hoàng Thái Hậu Nguyên Thánh Thiên Cảm là con thứ 5 của Yên Sinh Vương Trần Liễu, tên là Thiều, là vợ của vua Trần Thánh Tông. Trần Hưng Đạo có một người con tên là Trần Quốc Tảng, nhưng tước hiệu là Hưng Nhượng Vương chứ không phải là Hưng Ninh Vương”.
Trong phần chú thích, Nguyễn Lang Thích Nhất Hạnh ghi rõ: Con cả của An Sinh Vương tên là Tung. Sách Đại Việt Sử Ký Toàn Thư trong phần nói về vua Trần Minh Tông, có ghi lời bàn của Ngô Sĩ Liên như sau:
“Vua vốn là người hậu với thân thuộc trong họ, đối với người vai trên mà quý hiển lại càng tôn kính lắm. Phàm kẻ thần hạ người nào có tên trùng với những người ấy đều đổi cho tên khác. Người nào tên là Độ đổi thành tên Sư Mạnh vì tên Độ trùng với tên của Thượng Phụ (Trần Thủ Độ), tên là Tung thì đổi làm Thúc Cao, vì tên Tung trùng với tên của Ninh Hưng Vương con trưởng của An Sinh Vương”.
Có những bản in lầm An Sinh Vương thành An Ninh Vương. Ta chưa từng nghe có ai có tước hiệu An Ninh Vương bao giờ. Hưng Ninh Vương là con của An Sinh Vương Trần Liễu. Chữ sinh trong An Sinh Vương hẳn đã bị khắc lầm thành chữ Ninh chỉ vì trước đó đã có chữ ninh trong Hưng Ninh Vương (chú thích của Nguyễn Lang).
Như thế là đã rõ, là rất chi tiết và thuyết phục. Ông NHC trong Thơ văn Lý – Trần (t.I, H., 1977, tr.113-115) cũng “tìm hiểu đích xác Tuệ Trung Thượng Sĩ là ai” (tr.114), đã viết lại những phát hiện của thiền sư Thích Nhất Hạnh mà xem như đó là phát hiện của chính mình. Đến bài viết “Trần Tung, một gương mặt lạ trong làng thơ thiền thời Lý – Trần”, Tạp chí Văn học (số 4-1977), ông NHC mới viết ở phần chú thích: “Cũng xin nói thêm là trong quá trình biên soạn bộ sách Thơ văn Lý – Trần, chúng tôi đã phát hiện ra vấn đề này tương đối sớm, và đã có dịp trình bày sơ lược trong phần khảo luận đầu sách. Gần đây, có đồng chí mách cho biết: trong cuốn Việt Nam Phật giáo sử luận (Lá Bối; Sài Gòn; 1974), Nguyễn Lang cũng có ý kiến giống chúng tôi về tác giả đích thực của Thượng Sĩ Ngữ Lục. Tuy nhiên, tìm đọc kỹ những điều ông Nguyễn Lang đã viết, chúng tôi vẫn thấy cần có một bài báo nói kỹ hơn về những tìm tòi của mình để bạn đọc tham khảo. Vì không những tài liệu và lập luận của chúng tôi có khác, mà cách đánh giá của chúng tôi đối với thơ văn Trần Tung cũng không giống Nguyễn Lang. Vả chăng, cho đến nay, mặc dầu đã có ý kiến sơ bộ của ông Nguyễn Lang, dư luận chung vẫn coi Trần Quốc Tảng là tác giả của Thượng Sĩ Ngữ Lục”.
Thực là khó tin! Sau khi Nam Bắc đã thống nhất, mà một bộ sách nghiên cứu nổi tiếng của một nhân vật nổi tiếng uyên bác như vậy và viết bằng tiếng Việt chứ phải tiếng Tây, tiếng U gì đâu, lại không đến một viện nghiên cứu chuyên ngành, lại đang làm thơ văn Phật giáo! (Còn nhớ, hồi ấy cán bộ Viện trong đó có NHC nườm nượp vào Nam, làm gì một cuốn tài liệu quan thiết đến như vậy mà NHC lại không có, không biết, đến nỗi “gần đây, có đồng chí mách cho biết, trong cuốn Việt Nam Phật giáo sử luận (Lá Bối, Sài Gòn, 1974) Nguyễn Lang cũng có ý kiến giống chúng tôi về tác giả đích thực của Thượng Sĩ Ngữ Lục”. Tư liệu là không khí của nhà nghiên cứu, sao NHC phải đợi có người mách cho một chuyện tày đình như vậy! Dù sao, trong nghiên cứu, có một “luật tục”: ai phát hiện, phát minh ra cái gì, căn cứ vào năm họ đăng ký bằng tác phẩm được công bố. Thí dụ trong trường hợp này: phát hiện Tuệ Trung là Trần Tung đích xác thuộc về Nguyễn Lang (Thích Nhất Hạnh), công bố tại Sài Gòn từ năm 1974; trước NHC (1977) đến ba, bốn năm trời. Lý đơn giản là như vậy. Nhưng thôi, chắc chắn là thiền sư Thích Nhất Hạnh chẳng để ý tranh giành tác quyền gì về chuyện đó, còn chúng ta, thì ai tin NHC cứ tin, cũng không mất gì! Cũng không có gì quan trọng lắm đâu một việc “phát hiện” như thế. Trần Nhân Tông chẳng đã nói rõ ràng trong “Thượng Sĩ Hành Trạng”, Tuệ Trung là con đầu của Khâm Minh Từ Thiện Đại Vương là tước hiệu của vua Trần Thái Tông ban cho anh ruột là Yên Sinh Vương Trần Liễu khi ông này mất… Thế thì “phát hiện này là của Trần Nhân Tông (1258-1308) chứ! Đã vậy, cái cách NHC nói về Nguyễn Lang lại thiếu hẳn sự khiêm tốn của một người đi sau. Ông cho rằng “cách đánh giá của chúng tôi đối với thơ văn Trần Tung cũng không giống Nguyễn Lang” (Bđd, tr.116). Không giống như thế nào? Ông NHC bảo là “thơ thiền của Trần Tung sẽ chỉ có một ý nghĩa nhất định với chúng ta chừng nào nó vẫn còn là thơ, là thơ của thế tục, hoặc là thơ có dính dáng ít nhiều đến thế tục, chứ chưa hoàn toàn là Thiền” (tr.127)…
Ơ hay! Thơ Thiền là thơ Thiền, còn có dính đến thế tục hay không là chuyện khác. Thế thơ Thiền của Trung Hoa, Nhật Bản, ViệtNam(những bài thơ Thiền chân chính, thuần khiết nhất của Trần Thái Tông, Trần Nhân Tông chẳng hạn…) là không, còn ý nghĩa ư? Thực ra thì trong bài viết, để cố chứng minh mình độc lập có được phát hiện này, ông NHC đã tự bộc lộ nhiều cái chưa ngộ Thiền, chưa thông Phật học, chưa quán Tuệ Trung… Ông cho rằng: Tuệ Trung “tồn tại một nhà duy lý, ẩn náu bên trong một con người Thiền”, Tuệ Trung “yêu cầu một sự kiểm chứng bằng lý trí”… “một cái nhìn tương đối sáng và tỉnh, một ý thức thường trực làm “bản ngã”, một sự lựa chọn dứt khoát chỗ đứng ở cõi trần” (Bđd, Tạp chí Văn học, 1977), “Trần Tung bẻ gãy và lật ngược lại nhiều mệnh đề Phật giáo xưa nay vốn lưu truyền!”, “Chủ nghĩa tương đối”, “tâm lý hư vô”, “coi tất cả là phi lý, đánh đồng cái chân và cái giả” (Từ điển văn học, H., NXB Thế giới, 2004, tr.1812).
Những điều đánh giá này, có lẽ vào lúc NHC đang “xin vào Đảng” như ông Đông La nói, nên nó chứng tỏ một lập trường mác – xít giản đơn, thô thiển, áp đặt và đại ngôn! Thực ra thì Trần Tung là một nhà Thiền học (Thiền chứ không phải Phật giáo nói chung) muốn siêu việt lên trên tất cả những phạm trù nhị nguyên. Xem cách phân tích của Thiền sư Thích Nhất Hạnh, một Thiền sư, một học giả, rất dung dị mà hiểu sâu và đúng về Tuệ Trung. Đó là điều chẳng có gì đáng nghi ngờ nhưng đây không phải chỗ để chúng tôi đi sâu phân tích. Cần nói là sau này, ông NHC lại tất tả đi in lại bộ Việt Nam Phật giáo sử luận. Với con người như của NHC, đây là một động thái không đơn giản!
 Kết luận lại, tôi chỉ nói một điều giản dị thôi: ông NHC tự cho rằng việc ông tìm ra thơ văn của nhà sư uyên bác, đồng thời là võ tướng có nhiều công lao dẹp giặc này là một cống hiến vô cùng quý giá” (Thơ văn Lý – Trần, t.I, tr.113). Tôi hoàn toàn đồng ý, với một chú thích nhỏ: Từ năm 1969 ở Sài Gòn, Trúc Thiên tìm ra, đã dịch và công bố Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục (Đại học Vạn Hạnh xuất bản, in lại 1974), tức là phát hiện và dịch trước ông NHC khoảng mười năm, còn về văn bản chữ Hán của tác phẩm này thì ít ra từ đời Chính Hòa thứ 4 (1683) đến đời Thành Thái (1903), Phật giáo Việt Nam vẫn in lại. Cho nên cái “cống hiến vô cùng quí giá” đó mà ông NHC nhận về mình cũng rất nên phải xem lại.
Bây giờ nói đến chuyện luận án Tiến sĩ “Giai nhân kỳ ngộ diễn ca trong văn học Duy Tân yêu nước đầu thế kỷ XX” của Trần Hải Yến (Viện Văn học – 2002) và bài “Giai nhân kỳ ngộ diễn ca, một thể nghiệm mới của Phan Châu Trinh về truyện thơ lục bát” của ông NHC in trên tạp chí Thời đại mới (Tạp chí nghiên cứu và thảo luận – một tạp chí mạng ở Hoa Kỳ (số 9, 11/2006). Bà Trần Hải Yến, như trong Thư mục tham khảo của luận án cho thấy, biết 4 ngoại ngữ: Hoa, Nhật, Anh, Pháp. Đây là một luận án do PGS-TS Phạm Tú Châu hướng dẫn và đã bảo vệ thành công xuất sắc. Đọc luận án thì thấy không có cái gì dính líu đến Giai nhân mà không được đề cập thấu đáo, sâu sắc, uyên bác, kỹ lưỡng, kể cả vấn đề thể loại “Truyện thơ lục bát”. Thế thì bà Trần Hải Yến còn lép cái nỗi gì để ông NHC rút ruột cái luận án ấy mà viết bài báo trên, rồi sau khi bị phản ứng, phải gỡ xuống và từ đó đến nay không thấy công bố ở trong nước, ngoài nước. Bà Trần Hải Yến cũng như bất cứ một nghiên cứu sinh nào khác, phải đề ở đầu luận án câu này “Xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các nhận định và kết luận của luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác” và ký tên. Ông NHC có dám viết câu này khi viết bài báo nói trên không? Thế là cái bài báo ấy nó là “của em” chứ không phải “của anh”, “của thầy”.
Chữ Hán có thành ngữ: “Đoạt thai, hoán cốt”, nói về việc “rút ruột” và ém nhẹm, phi tang. Vì thế có hai câu tóm tắt chương này:
Tiểu xảo, “đoạt thai” Trần Hải Yến
Đại ngôn, “hoán cốt” Thích Thiền Sư
*
**
Bây giờ, xin qua chuyện chữ Tây của ông NHC để “giải lao” – thư giãn. Tôi không phải là chuyên gia tiếng Pháp, chỉ là học trò tiếng Pháp và tự học nên lẽ ra không nên nói chuyện này nhưng vì ông NHC lâu lâu viết bài cũng lại chưng ra một ít chữ Pháp bằng cách trích dùng một vài từ điển loại phổ thông để tỏ ra mình là người cũng rành tiếng Pháp. Một bà bạn ở Viện Văn học khi xưa còn cho biết “ông NHC làm Dự án về văn học Phần Lan (“Đường vào văn hóa Phần Lan” – 1966) để tỏ ra mình biết tiếng Pháp”. Một ông cụ vốn trước kia là học trò Trường Bưởi, sinh viên Luật Hà Nội, lại đã làm Hiệu trưởng trường Trung học Pháp – Việt, cho biết trong khi chú thích sách, ông NHC phải đi hỏi từng chữ Pháp cơ bản để chú thích. Không biết thì hỏi, đó là điều tốt. Nhưng thực tình, trình độ tiếng Pháp của ông NHC còn khá yếu. Chẳng hạn như nappe, theo lời học giả kia thì ông NHC cho là cái tấm vải trải giường (drap). Nappe trong Nam vẫn dùng nap, và bà xã tôi luôn nói “tấm nap bàn”, tức cái tấm khăn trải bàn, nó đã trở thành từ Việt (gốc Pháp) mất rồi, mà ông không biết.
Trong tập sách biên soạn Truyện ngắn Nam Phong (NXB KHXH, H., 1989), trang 131, NHC chú “tàu xúp-lê” là “tiếng Pháp: Souffler: thổi còi”. Chú giải như vậy là sai. Siffler mới là thổi còi, còn Souffler chỉ có nghĩa là như gió thổi (le vent souffler), thổi tắt ngọn nến (souffler la bougie). Souffler còn nhiều nghĩa nữa. Vậy hai chữ khác nhau chỉ chữ i và o. Chúng tôi xin đưa hai lệ chứng về chữ xíp-lê như sau:
“Nghe xíp-lê một chút rồi ngó thấy xe lửa rần rần chạy tới. Bé Hậu mừng rỡ nên đứng vỗ tay la om sòm” (Đoạn tình – Hồ Biểu Chánh).
“Tàu xíp-lê, kéo neo, xịch xịch chạy. Hai giờ đêm đến bến Hà Thành. Đèn điện sáng trưng, cô thông nom cũng choáng mắt” (Con người Sở Khanh – Phạm Duy Tốn).
Tiếng Pháp như thế thì chẳng có gì đáng tự hào vì ta vốn là nước thuộc địa của Tây xưa, một nước dùng tiếng Pháp, nhiều người tiếng Pháp giỏi lắm.
Ông NHC hầu như không làm công trình riêng. Ông chuyên đi “chủ biên” lấy bài nhiều người khác in, viết Lời giới thiệu rồi đề mình chủ biên (Trường hợp cuốn sách “Hoàng Ngọc Phách – đường đời và đường văn” (chuyên khảo, sưu tầm, tuyển chọn, 1966) sao lại đề là tác phẩm chính, in riêng của mình? (xem “Nhà văn hiện đại”, H., 2007, tr.150). Cuốn này chủ yếu là tác phẩm của cụ Hoàng Ngọc Phách, vậy phải đề tác giả là Hoàng Ngọc Phách, NHC sưu tầm, tuyển chọn, giới thiệu… mới phải.
Kể ra cũng lợi. Ngay cả cuốn “Từ điển văn học” khởi đầu do GS Đỗ Đức Hiểu chủ biên; GS Đỗ mất, ông đem ra thêm bớt, in lại (dịp khác ta sẽ bàn, các ông Đặng Tiến, Nguyễn Hữu Sơn và nhiều người khác đã có bài nhận xét sơ bộ, nhưng chưa thấy ai nói rõ điều này: ông đem cả nhà ông vào Từ điển, bất chấp họ có là nhân vật văn học hay không (có thể họ là sử, giáo dục, đạo đức học…, chứ quá ít dính đến văn), và ông thích ai thì đưa vào, không thích thì gạt (Chẳng hạn, tại sao ông lại gạt GS Hoàng Trinh vốn là người lãnh đạo của Viện mà lại đưa nhiều người có ít công trình hơn GS Trinh – vì “tư thù, tư oán” gì chăng? Ưng Quả, Bửu Kế, Nguyễn Khoa Vy… ở Huế sao không được đưa vào từ điển. Tại sao từ điển lại dừng ở những năm 60 của thế kỷ trước và thiếu không biết bao nhiêu người? Ông đã bộc lộ chủ tâm là ông muốn đưa vào cả những nhân vật văn học không hề đáng đưa một tí nào, nhưng không lọt. Ông “dương” người này, “ức”  người kia. Làm từ điển phải có chuẩn, phải khoa học, vô tư, khách quan. Cuốn này còn cần phải thảo luận nhiều.
Lời Tạm Kết
Ông NHC đã dồn tôi vào thế phải lên tiếng, làm tôi mất rất nhiều thời gian và công sức. Nếu tôi phải “thất lễ” với ông, thì ông nên trách mình và nên thông cảm với người. Thật lòng tôi rất chán phải nói những chuyện u ám này. Đời thiếu gì trời xanh, hoa tươi, người tốt… mà phải chui vào cái cõi u minh và vạch cái tối tăm của người này, người kia, nói tắt là phải đi “dọn rác”. Không phải tôi muốn “hạ” ông NHC, để mình “cao” lên. Không, tôi vẫn chỉ là tôi thôi, “người là thế ấy, ta là thế thôi!” (Ngô khởi hiếu biện tai! Ngô bất đắc dĩ dã) (Mạnh Tử). Tôi cố ý tránh tranh biện với ông NHC từ mấy chục năm rồi. Một là, rất không rảnh. Hai là, nhớ lời dạy của cụ Hoài Thanh khi làm nhân viên của cụ ở Viện: “Việc lớn xem là nhỏ, việc nhỏ coi như không có”, và lời của anh Nguyễn Đình Thi, thủ trưởng một thời của tôi: “Đối xử tốt ngay cả với người xử xấu với mình”. Trong đời, phải “lòng chợt từ bi bất ngờ”, phải có “một tấm lòng” như lời ca Trịnh Công Sơn. Tôi nghe đầy tai về chuyện ông NHC, ông NHC xử với tôi ra sao, hẳn ông là người biết rõ nhất. Nhiều bạn bè Hà Nội nói lại với tôi và còn “phê” tôi: “Tại sao ông NHC nói xấu về ông như thế, còn ông lại đi nói tốt cho ông ấy?” Tôi chỉ cười: “NHC là người làm việc, làm được nhiều việc. Người như thế hiện không có nhiều. Còn chuyện cá nhân, thì bỏ qua đi, cho nó nhẹ người”. Tôi và nhiều bạn vẫn đánh giá tốt ông NHC ở những bài, những chỗ mà ông chính là ông, không cần “bành trướng” nâng lên “quân Tào có 30 vạn nói thặng lên thành 100 vạn”. Ông không cần phải lên gân ráng sức quá sức mình, nguy hiểm cho sức khỏe. Tôi làm theo phương châm của các vị thầy, nên thừa biết là ông đã làm gì sau lưng chúng tôi (kể cả quay ngoắt 1800 trong vụ ông Nguyễn Quảng Tuân để thực hiện một ý đồ), chúng tôi cũng chẳng lạ và cho qua, để lo việc khác, thú hơn.
Nhưng nay thì ông đã đi quá xa về chính trị và học thuật, và ông chủ động tấn công, nên tôi buộc lòng phải lên tiếng tự vệ. Xin tạm kết đôi điều:
 Về mặt chính trị: ông NHC muốn giương cờ làm “nhà dân chủ” ở Việt Nam, đó là sự chọn lựa của ông. Ông NHC cũng đã từng có kinh nghiệm về hoạt động này nhiều năm: kinh nghiệm Nội Bài, kinh nghiệm viết bài trên các mạng nước ngoài; gần đây lại đã dẫn đầu một đoàn quỳ lạy trước quan tài “nhà dân chủ” Hoàng Minh Chính, cũng như dẫn đầu đưa đơn về vụ Thơ Trần Dần… Đó là chuyện của ông. Nhưng, ông không nên vu cáo, chửi bới những người khác – khác chính kiến, khác cách làm, khác lộ trình… “Dân chủ” mà như thế sao được? Dân chủ trước hết là phải tôn trọng những người khác ý kiến với mình, chứ đâu lại thô bạo, thô lỗ như một kẻ vô học, vô đạo thế. Theo tôi, ông không phải là người dân chủ. Ông đã từng tham vọng học thuật một cách “bá đạo”, nay nhảy sang làm chính trị lúc cuối đời. Tôi mong ông hãy suy nghĩ lại cho kỹ, đừng quá nóng giận mà mất khôn. Làm chính trị chẳng dễ hơn làm nghiên cứu đâu, ông NHC ơi!. Còn về văn học thì chúng ta có lạ gì nhau. Dẫu sao xưa kia cũng từng là người cùng một tổ chuyên môn của một Viện, người cùng lớp Hán học, bây giờ tuy cư trú hai miền nhưng có lúc còn gặp mặt nhau, trong một Hội đồng chấm luận án tiến sĩ hay cuộc họp này họp kia, vậy vui vẻ là hơn anh NHC ạ. Đời ngắn lắm, anh đã “xưa nay hiếm” rồi đấy nhỉ, vậy thì “còn gặp nhau thì hãy cứ dzui” như một câu thơ dễ thương của bà Tôn Nữ Hỷ Khương mà anh chị em hay nhắc, việc gì mà thù hằn nhau, sân si nhau sâu sắc thế!. Đời rộng dài, biển học bao la, sức ta có hạn, lo tập trung mà làm việc, may ra còn được chút đỉnh ích lợi cho đời:
Ta chợt biết rằng vì sao ta sống-
Vì đất nước cần một trái tim
(Trịnh Công Sơn)
Miễn trái tim ấy là một trái tim nhân hậu, chứ không phải “nhất thế tử tâm hoài đại độc” như Nguyễn Du nói.
***
Có Nhà Nghiên cứu, nghe chuyện, có thơ rằng:
Đâu ngờ người ấy chẳng ra chi!
Vu cáo người ta phỏng ích gì?
“Dân chủ”, lập trường còn khuất tất,
Văn chương, chữ nghĩa đáng hoài nghi.
“Thiệp phiên” đâu phải là “qua bến”,
Síp – lê ắt hẳn phải dùng i.
Tây Tàu thôi thế nên siêng học,
Giáo sư đừng để bị khinh khi.

Tôi xin phụng họa, tấp tểnh “nối điêu” bài xướng như sau:

Hóng hớt, thâm thù có ích chi!
Nói năng hỗn ẩu có ra gì?
Dân chủ chớ nên dùng vu cáo,
Văn chương hẳn phải tránh hiềm nghi.
“Phên dậu” ngàn năm chưa hóa bến,
“Síp – lê” vạn thuở vẫn nguyên i.
Nhớ lời Phật dạy, sân si dứt,
“Bất kị bất cầu” , phúc có khi.

Trà hoa hạng – Phú Nhuận
Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương 2008

Thứ Ba, 14 tháng 8, 2012

60 năm Ngày Bác Hồ viết bài cuối của tập thơ Nhật ký trong tù (10/9/1943 - 10/9/2003)

60 năm Ngày Bác Hồ viết bài cuối của tập thơ Nhật ký trong tù (10/9/1943 - 10/9/2003)
Ngày 11/9/2003. Cập nhật lúc 19h 44'
Trịnh Thúc Huỳnh
Quyền Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia
Thực hiện Chỉ thị số 23- CT/TW ngày 27/3/2003 của Ban Bí thư Về đẩy mạnh nghiên cứu, tuyên truyền, giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh trong giai đoạn mới, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản cuốn sách quý Nhật ký trong tù của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ý nghĩa lịch sử của sự kiện này càng có giá trị hơn khi tác phẩm được xuất bản đúng dịp kỷ niệm 60 năm (10/9/1943 - 10/9/2003), Ngày Bác Hồ kính yêu viết bài cuối của tập thơ Nhật ký trong tù, một sự kiện lịch sử và văn học vô giá trong kho tàng lịch sử - văn học dân tộc Việt Nam.

Tháng 8/1942, với danh tính Hồ Chí Minh, Bác Hồ sang Trung Quốc để liên hệ với các lực lượng cách mạng của người Việt Nam ở Trung Quốc và với Đảng CS Trung Quốc. Vừa ra khỏi biên giới Việt - Trung, Người bị chính quyền địa phương Tưởng Giới Thạch bắt giam trái phép hơn một năm trời. Bị giải tới, giải lui khắp 13 huyện và khoảng 30 nhà lao của tỉnh Quảng Tây, phải đi bộ hàng nghìn cây số trong lúc bị xiềng trói, bị đày đọa, hành hạ, phải sống trong điều kiện “khác với loài người”, song với ý chí kiên cường, không chịu khuất phục trước mọi thủ đoạn thâm độc của kẻ thù, với hồn thơ của một nhân cách lớn, Bác Hồ đã viết tập nhật ký bằng thơ chữ Hán. Bốn chữ đầu tiên ở trang thứ nhất được viết to và tô đậm hơn: Ngục trung nhật ký đã trở thành tên gọi của tập thơ nhật ký gồm 133 bài.

Thoát cảnh tù đày trở về nước, Bác Hồ đã cùng Trung ương Đảng trực tiếp lãnh đạo thành công cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, lập nên Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - Nhà nước dân chủ công nông đầu tiên ở Đông - Nam Á. Trong hoàn cảnh chính quyền cách mạng non trẻ phải đối mặt với muôn vàn khó khăn, thách thức, cùng với công việc bộn bề, tập thơ nhật ký do Người viết trong tù chưa có điều kiện công bố rộng rãi với bạn đọc.

Đến ngày 6/6/1946, báo Đồng Minh ở Hà Nội đăng bài của tác giả T.S giới thiệuQuyển Nhật ký thơ của Cụ Hồ, trong đó có đoạn viết: "Đó là một quyển sách đóng bằng giấy bản hạng tốt, vừa to bằng bàn tay... Trang bìa đầu vẽ hai bàn tay bị trói do chính tay Cụ vẽ lấy".

Tháng 9-1955, nhân kỷ niệm lần thứ 10 Quốc khánh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, một cuộc triển lãm về cải cách ruộng đất đã được tổ chức tại Hà Nội. Hơn ba mươi tư vạn người đã đến xem triển lãm và nhiều người trong số đó đã được tận mắt chứng kiến cuốn sổ tay Nhật ký trong tù của Chủ tịch Hồ Chí Minh ghi từ ngày 28/9/1942 đến 10/9/1943 khi Người từ Việt Bắc ra nước ngoài hoạt động và bị đế quốc giam giữ hơn một năm. Ghi nhận sự kiện này, sách Triển lãm Việt Nam những chặng đường lịch sử viết: "Một vinh dự cho nhũng người làm triển lãm này là Bác Hồ đã đến xem và Bác đã chọn cuộc triển lãm này để tặng bản gốc chữ Hán tập. Ngục trung nhật ký, một tác phẩm vô giá của kho tàng văn hóa dân tộc". Lần đầu tiên bản gốc bút tích Nhật ký trong tù của Chủ tịch Hồ Chí Minh được trưng bày, giới thiệu với đông đảo quần chúng nhân dân lao động. Tháng 11/1955 triển lãm kết thúc, toàn bộ các tài liệu, hiện vật trưng bày được chuyển giao về Bộ Văn hóa và Văn phòng Trung ương Đảng lưu giữ. Đầu năm 1960, Bảo tàng Cách mạng Việt Nam khánh thành, nhiều tài liệu quý của triển lãm trên được chuyển tới để bảo quản và trưng bày tại bảo tàng, trong đó có bản gốc bút tích Nhật ký trong tù.Từ đó đến nay, bản gốc tập thơ quý giá này được lưu giữ và bảo quản cẩn thận tại Bảo tàng Cách mạng Việt Nam.

Ở Trung Quốc, ngày 16/10/1956, nhà thơ Viên Ưng (Trung Quốc) viết bài: Bác Hồ, một nhà thơ lớn. Có thể coi đây là bài viết sớm nhất của bè bạn quốc tế về Nhật ký trong tù của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Tháng 3 năm 1959, Viện Văn học đặt ra nhiệm vụ phải khẩn trương dịch tập thơ Ngục trung nhật ký của Chủ tịch Hồ Chí Minh ra tiếng Việt. Một tiểu ban dịch thơ Nhật ký trong tù đã được thành lập do Viện Văn học chủ trì và trách nhiệm chính được giao cho nhà thơ Nam Trân. Tháng 5/1960, nhân kỷ niệm lần thứ 70 Ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nhà xuất bản Văn hóa (Viện Văn học) và Nhà xuất bản Phổ thông cùng phối hợp xuất bản Nhật ký trong tù với số lượng in lên tới gần bảy vạn bản. Ngay trong ngày đầu phát hành ở Hà Nội, hơn bốn vạn bản đã được bán hết. Tháng 6/1960, sách được in bổ sung để đáp ứng nhu cầu nghiên cứu của bạn đọc. Cũng năm đó, ở Trung Quốc, nguyên tác Nhật ký trong tù được in và phát hành. Tại Liên Xô, bản dịch tập thơ sang tiếng Nga cũng được hoàn thành và đến tay bạn đọc. Tiếp đó, Nhật ký trong tù được dịch và phát hành rộng ra ở Ba Lan, Mông Cổ, Hung-ga-ri, Tiệp Khắc, Pháp, Mỹ, Cu-ba, v.v... Đến nay, Nhật ký trong tù đã được in và phát hành không dưới 30 lần ở Việt Nam; được dịch và giới thiệu ở trên 30 nước trên khắp các châu lục và in bằng 18 thứ tiếng khác nhau. Một số bản dịch được in và phát hành trong cùng một quốc gia.

Bốn mươi ba năm qua đã có nhiều công trình nghiên cứu chuyên khảo có giá trị về Nhật ký trong tù như: Đọc Nhật ký trong tù (Nhà xuất bản Tác phẩm mới, 1977); Suy nghĩ mới về Nhật ký trong tù (Nhà xuất bản Giáo dục, 1993); Nhật ký trong tù và những lời bình (Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, 2001); v.v... Cùng với các công trình này, còn có hàng trăm bài viết của các nhà nghiên cứu, phê bình trong các lĩnh vực văn học, lịch sử, ngôn ngữ... và nhiều bạn đọc yêu thơ Bác ở trong nước và ngoài nước. Các bài viết không chỉ bày tỏ tình cảm và những suy nghĩ của mình về tập nhật ký bằng thơ của Bác mà còn phát hiện, phân tích và khẳng định những giá trị trên mọi khía cạnh, xác định vị trí và vai trò của tập thơ trong tiến trình lịch sử đất nước và tiến trình lịch sử văn học của nước nhà. Có nhiều bài viết hướng tới mục tiêu tìm hiểu một cách có hệ thống, toàn diện về tư tưởng, tính triết lý, giá trị thẩm mỹ trong nội dung và nghệ thuật viết thơ chữ Hán của Bác, khai thác những đóng góp to lớn của Nhật ký trong tù trong đời sống tinh thần của nhân dân ta và của bạn bè quốc tế.

Trong lần xuất bản này, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia in lại toàn bộ bản gốc tập thơ viết tay Nhật ký trong tù của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các trang viết bằng văn xuôi của Người; giới thiệu 60 bài viết của các nhà nghiên cứu trong nước và ngoài nước về Nhật ký trong tù đã được xuất bản trên báo, tạp chí, sách một cách có hệ thống theo trình tự được xuất bản trong gần 60 năm qua. Lần đầu Nhật ký trong tù đến tay bạn đọc với toàn bộ nội dung được in từ bản gốc bút tích của Chủ tịch Hồ Chí Minh, bảo đảm tính nguyên gốc, tính chính xác của tài liệu hiện vật, tạo điều kiện cho các nhà nghiên cứu và bạn đọc có thể tiếp cận văn bản một cách thuận lợi và tin cậy, phục vụ thiết thực cho quá trình tiếp nhận, nghiên cứu, tra cứu, giảng dạy và học tập tác phẩm Nhật ký trong tù.

Chúng tôi hy vọng tập thơ Nhật ký trong tù của Chủ tịch Hồ Chí Minh đến với bạn đọc lần này, đặc biệt là bản gốc bút tích tác phẩm của Người không chỉ là nguồn tài liệu quý để bạn đọc nghiên cứu và học tập, mà còn góp phần động viên, cổ vũ chúng ta trong quá trình nghiên cứu, học tập, quán triệt tư tưởng của Người, góp phần đẩy mạnh sự nghiệp CNH, HĐH đất nước, thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, hoàn thành mong ước của Người trước lúc đi xa.