Nam Trân

Nam Trân

Thứ Tư, 12 tháng 2, 2014

Về bộ sách “Quốc học Huế xưa và nay”


Ngày 17/9/ Bính Thân (23/10/1896), nhà vua yêu nước Thành Thái đã ký sắc dụ thành lập một trường học quốc gia tại Huế cho người Việt Nam được học văn minh văn hóa phương Tây lấy tên là “Pháp tự Quốc học trường” thường gọi là trường Quốc học. Cái tên Quốc học mang hai nghĩa: Nền học của nước, nền học cho nước. ngày 18/11/1896, Toàn quyền A.Rousseau đã ký nghị định để thành lập trường.
Nhà xuất bản Văn hóa-thông tin vừa ấn hành bộ sách “Quốc học Huế xưa và nay” (2013) do Hội cựu học sinh Quốc học Huế chủ trương. Ban biên tập gồm các nhà văn, nhà báo: Trần Phương Trà (chủ biên), Nguyễn Khắc Mai, Nguyễn Xuân Hoa, Phạm Khắc Lãm, Tần Hoài Dạ Vũ, Trần Hữu Lục.

Sách gồm 2 tập với 1612 trang khổ 16 x 24cm trong đó có 24 trang phụ bản màu với 830 mục từ, 100 cặp vợ chồng Quốc học Đồng Khánh – Huế. Mỗi mục từ là một thầy trò cũ với đôi nét về tiểu sử, hình ảnh. Cuốn sách có 133 bài viết và hồi ký, 155 bài thơ, 1460 bức ảnh, 15 bức tranh, tượng ảnh, 20 bản nhạc, 17 bút tích, 40 bìa sách, đặc san, 11 bản sao học bạ, công văn, giấy giá thú, lệnh bắt, trang báo, sơ đồ.
Qua cuốn sách, người đọc có thể hình dung được một phần những hoạt động của thầy trò trường Quốc học Huế trong hơn một thế kỷ đầy biến động và hiểu một phần nào những đóng góp của các thế hệ thầy trò.
Lúc đầu, trường tạm dùng một số nhà tranh của Tả Doanh Thủy Sư ở phía Đông tòa Công Sứ, phía tây Phủ Doãn. Về sau trường xây dựng hai dãy lầu có các phòng, ký túc xá, nhà học, phòng ăn, phòng tắm, sân vận động.
Đến niên khóa 1935 – 1936, trường Quốc học Huế đổi tên thành Lycée Khải Định, trường có thêm ban Tú tài tức thêm 3 lớp tương đương 10, 11, 12 hiện nay. Học sinh lớp 11 cuối niên khóa thi Tú tài bán phần. Lớp 12 chia làm 2 ban: Ban Triết lý và Ban toán. Cuối niên khóa hai lớp này thi Tú tài toàn phần ban Triết lý hay Ban Toán.
Trong niên khóa đầu, học sinh các lớp 11, 12 của Lycée Khải Định rút từ trường Albert Sarraut ở Sài Gòn và trường Bưởi ở Hà Nội. Cuối niên khóa 1936 – 1937, trường có thể tổ chức thi Tú tài bán phần và Tú tài toàn phần.
Sau cuộc đảo chính Nhật 9/3/1945, Ban Quản trị giáo sư là người Việt Nam. Các chương trình giảng dạy đều được chuyển sang dạy bằng tiếng Việt.
Sau Hiệp định Sơ bộ ngày 6/03/1946, Việt Nam phải để đoàn quân Viễn chinh Pháp sử dụng các cơ sở trường Quốc học, học sinh phải tiếp tục học ở Đại nội.
Chiến tranh Việt – Pháp xảy ra ngày 19/12/1946. Một phần giáo sư học sinh Khải Định tản ra phía Bắc (Quảng Bình, Hà Tĩnh). Phần còn lại lúc hồi cư năm 1947 đã học nhờ ở trường Thượng Tứ (trường Paul Bert cũ) và trường Lê Lợi (trường Chaigneau cũ).
Niên khóa 1948 – 1949 trường Quốc học sử dụng được trường ốc Việt – Anh và nhà lầu phía tây trường Đồng Khánh.
Sau Hiệp định Genève 20/07/1954, Pháp rút quân khỏi trường Quốc học. Trường sử dụng lại cơ sở ấy và hoàn trả nhà lầu phái tây trường Đồng Khánh. Năm học 1955 – 1956 trường được đổi tên là trường Trung học Ngô Đình Diệm, tên của Tổng thống Việt nam Cộng hòa đương thời.
Đến ngày 26/12/1956 trường tổ chức trọng thể lễ kỷ niệm 60 năm thành lập trường và đổi thành trường Quốc học cho đến nay.
Trường Quốc học Huế tồn tại và phát triển đến nay được 117 năm. Mặc dầu ra đời trong âm mưu nô dịch văn hóa của Thực dân Pháp, hoạt động của nhà trường nằm trong vòng ràng buộc của chính quyền đô hộ song các thế hệ thầy và trò Quốc học Huế trong quá trình tiếp thu những thành tựu giáo dục của thế giới hiện đại đã biết vận dụng những giá trị nhân văn, những giá trị khoa học để bảo vệ truyền thống văn hiến của dân tộc, tham gia các phong trào cách mạng giải phóng dân tộc.
Từ phong trào chống thuế ở Trung Kỳ vào đầu thế kỷ XX, cuộc vận động thả cụ Phan Bội Châu, để tang nhà yêu nước Phan Chu Trinh, phong trào Mặt trận Dân Chủ (1936 – 1939), Cao trào Việt Minh và cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ và hiện nay trong công cuộc xây dựng đất nước, thầy và trò Quốc học Huế luôn luôn là những thành viên tích cực.
Trong 117 năm qua, truyền thống yêu nước, truyền thống dạy tốt, học tốt được các thế hệ thầy và trò Quốc học Huế giữ gìn và phát huy.
Trường Quốc học Huế là trung tâm đào tạo chất lượng cao cho miền Trung. Năm 2003, được Bộ Giáo dục và Đào tạo công nhận là trường Trung học phổ thông đạt chuẩn quốc gia giai đoạn (2001 – 2010) được tặng hai Huân chương Độc lập hạng Nhất (1996, 2006), được Nhà nước phong tặng danh hiệu “Anh hùng lao động thời kỳ đổi mới” (2003)…

Trường Quốc học Huế mãi mãi còn ghi dấu ấn sâu sắc của nhiều thầy và trò của trường: Nguyễn Sinh Côn (Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh), Trần Phú, Bùi Công Trừng, Nguyễn Chí Diểu, Hà Huy Tập, Lê Văn Miến, Võ Liêm Sơn, Phạm Văn Đồng, Đặng Thai Mai, Tạ Quang Bửu, Võ Nguyên Giáp, Tố Hữu, Đào Duy Anh, Cao Xuân Huy, Tôn Thất Tùng, Đặng Văn Ngữ, Nguyễn Khánh Toàn, Nguyễn Lân, Nguyễn Thúc Hào, Xuân Diệu, Huy Cận, Tế Hanh, Lưu Trọng Lư, Khương Hữu Dụng, Điềm Phùng Thị, Nguyễn Văn Thương, Trần Hoàn, Nguyễn Văn Trương, Đào Thế Tuấn… cùng nhiều tướng lĩnh, nhà khoa học, văn hóa giáo dục, văn nghệ sĩ tài năng khác…
Cuốn “Quốc học Huế xưa và nay” đã giới thiệu nhiều  vị sĩ quan, anh hùng, liệt sĩ vốn là cựu học sinh Quốc học Huế.
Các anh hùng lao động Tôn Thất Tùng, Đặng Văn Ngữ, Đào Thế Tuấn, Phan Thế Phương, Nguyễn Văn Trương cùng anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Phạm Ngọc Thảo (Đại tá Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Đại tá Việt Nam Cộng hòa). Nhiều sĩ quan, cán bộ vốn là học viên trường Thanh niên Tiền Tuyến do Luật sư Phan Anh và Giáo sư Tạ Quang Bửu sáng lập năm 1945, sau khi Nhật đảo chính Pháp được Ban Biên tập chú ý tìm hiểu và khai thác tư liệu trong đó có ông Võ Sum Đại tá Việt Nam Cộng hòa đã mất tại Mỹ.
Các hồi ký của Lê Thanh Cảnh, Bùi Hữu Thứ, Phạm Nghi, Lê Đình Phu, Nguyễn Hữu Hoằng, Nguyễn Đắc Xuân….đưa ta về những kỷ niệm về trường và không khí xã hội Huế thế kỷ 20.
Các hồi ký của Trần Thị Như Mân (bà Đào Duy Anh), Đặng Nhật Minh (“Cha mẹ tôi” viết về ông bà GS.Bác sĩ Đặng Văn Ngữ - Tôn Nữ Thị Cung), với nhiều hình ảnh xúc động. Hồi ký Bùi Công Trừng cho ta biết về những năm tháng hoạt động của ông ở Liên Xô cũ và khi bị thực dân Pháp bắt giam ở Sài Gòn, Côn Đảo. Lê Tâm (Nguyễn Hy Hiền) – Giải thưởng Hồ Chí Minh có hồi ký đầy ắp những kỷ niệm những năm sản xuất vũ khí cho Nam Bộ kháng chiến, Hồi ký Lê Quang Vịnh viết về những năm tháng u tối trong vùng tạm chiếm…
Trong “Phòng thí nghiệm số 1 Chu Lễ”, nhà giáo Ưu tú Thân Trọng Ninh đã dựng lại khung cảnh điều chế Acid Sulfurique (H2SO4) của GS Phạm Đình Ái những năm đầu kháng chiến chống Pháp…
Tôn Thất Hoàng (Nguyễn Phước Hoàng) có một hồi ký cảm động về GS. Tạ Quang Bửu. Giáo sư Nguyễn Hữu Thứ có bài viết rất hay: “Vấn đề thẩm mỹ ở trường Quốc học Huế”.
Bài viết của Trần Mạnh Thường về Đại tướng Võ Nguyên Giáo với những tư liệu chuẩn xác về vị tướng huyền thoại.
Trong sách có nhiều học sinh đạt giải cao trong các kỳ thi quốc tế như:
- Hồ Đình Duẩn giải ba Toán tại Rumani năm học 1978 – 1979.
- Lê Bá Khánh Trình, giải nhất và giải đặc biệt Toán tại Anh năm học 1978 – 1979.
- Ngô Phú Thanh (học sinh lớp 11) giải nhì Toán tại Hungary năm học 1981 – 1982.
- Nguyễn Văn Lượng, giải nhì toán tại Pháp năm học 1982 – 1983.
- Hoàng Ngọc Chiến, giải ba toán tại Pháp năm học 1982 – 1983.
- Lê Thị Ý Nhi, giải nhì Olympic tiếng Nga tại Liên Xô năm 1983 – 1984.
- Hồ Ngọc Hân vô địch Đường lên đỉnh Olympia năm 2009, được suất du học Úc 35000 USD.

- Gần đây nhất là Đinh Anh Minh, huy chương vàng Olympic Vật lý Quốc tế tại Cộng hòa Croatia cuối tháng 7/2010

Ngôi trường Quốc học Huế trang nghiêm với chiếc cổng cổ kính, những hàng cây cổ thụ xanh mướt, hai dãy lầu cao sơn màu hồng trên một khuôn viên rộng 5 hecta, di tích lịch sử văn hóa mãi mãi là hình ảnh đẹp đẽ trong tâm hồn các thế hệ thầy và trò của trường. 

Nhà thơ Tế Hanh tha thiết:

Ta kiếm hình xưa ở khắp đường
Nụ cười bằng nắng, mắt bằng sương
Mười lăm, mười sáu, chàng trai nhỏ
Theo mộng, theo thơ bước tới trường

… Người hãy trả cho ta tuổi nhỏ.
Xứ tình, xứ mộng của ta ơi!

Nhà thơ Huy Cận luôn tự hào với danh hiệu “Học sinh cũ của trường Quốc học Huế”. Ở bài thơ “Quốc học trường ta, Quốc học ơi!, nhà thơ kết thúc:
Mỗi thầy để lại ở trong tôi
Cái vốn yêu thương, cái vốn người.
Nghĩa bạn, ơn thầy lòng mãi nặng
Ngàn năm Quốc học của ta ơi!




Trường PTTH chuyên Quốc học Huế (ảnh: Nguyễn Thành Công)
Ban biên tập đã dành nhiều trang để giới thiệu các hoạt động sôi nổi và phong phú của các hội ái hữu Quốc học Huế từ năm 1938 đến nay. Nhiều đặc san của các khóa học, các vùng trong và ngoài nước đã thắt chặt thêm sợi dây thân ái của tình Đồng môn Quốc học Huế.
Bộ sách giành giới thiệu hơn một trăm cặp vợ chồng Quốc học – Đồng Khánh Huế. Hai ngôi trường Quốc học – Khải Định (Trường Anh) và trường nữ Trung học Đồng Khánh Huế (Trường Em) nằm cạnh nhau có mối quan hệ mật thiết trong đời sống xã hội ở Huế. Mơ ước có một ý trung nhân sau này là người vợ công dung ngôn hạnh vốn là nữ sinh trường Đồng Khánh là ước mơ của nhiều học sinh trường Quốc học Huế. Trường Đồng Khánh được thành lập năm 1917. Giữa thế kỷ 20 có nhiều đôi vợ chồng Quốc học – Đồng Khánh để lại nhiều ấn tượng tốt đẹp ở Huế không thể không nhắc đến những đôi Thân Trọng Phước – Hoàng Thị Vệ, Đào Duy Anh – Trần Thị Như Mân, Hà Huy Tập – Nguyễn Thị Giáo (trong sách có bản giá thú của đôi vợ chồng này, có chữ ký của Công sứ tỉnh Hà Tĩnh năm 1928), Võ Nguyên Giáp – Nguyễn Thị Quang Thái (người vợ đầu của Võ Nguyên Giáp đã hy sinh trong tù), Lưu Trọng Lư – Tôn Nữ Lệ Minh; Đặng Văn Ngữ - Tôn Nữ Thị Cung, Cao Văn Khánh – Nguyễn Phước Ngọc Toản cùng nhiều cặp đôi khác.
Trong sách có gần 100 thầy trò cũ của trường Quốc học Huế đã và đang ở nước ngoài chủ yếu ở Pháp, Hoa Kỳ, Canada, Đức, Úc… Ở Pháp có Cao Huy Thuần, Lê Mộng Nguyên, Nguyễn Khắc Nhẫn, Trần Thanh Vân, Phạm Đình Liên, Võ Quang Yến, Lê Đình Cát, Nguyễn Thị Gi Gi, Công Huyền Tôn Nữ Quỳnh Tư… Giáo sư E.G Vidal dạy sinh vật trường Quốc học Huế năm 1994 được học sinh cũ mời thăm lại Việt Nam hiện đã 99 tuổi.
Ở Hoa Kỳ có Nguyễn Văn Hai, Nguyễn Văn Lâu, Lê Văn, Bùi Minh Đức, Bùi Hữu Tiễn - Phạm Thị Bạch Vân, Bửu Diên – Phạm Thị Hoàng Oanh, Trần Kiêm Đoàn, Huỳnh Văn Chỉnh, Đoàn Khoách - Nguyễn Thị Thanh Tâm, Nguyễn Hứa Thảo, Nguyễn Văn Đáo, Đoàn Trình, Vĩnh Quyền, Nguyễn Đắc Bích, Đỗ Kim Bảng, Lâm Bàng, Nguyễn Xuân Thiệp, Khang Lang v.v..
Ở Canada có Nguyễn Hữu Thứ, Nguyễn Ký, Phạm Mạnh Cương, Lê Hữu Mục, Nguyễn Thị Diên Chi, Vĩnh  Sính, Huỳnh Hữu Tuệ v.v..
Ở Đức có Thái Kim Lan, Nguyễn Ba v.v…
Ở Úc có Hoàng Nguyên Nhuận…
Trong “Thi nhân Việt Nam” xuất bản năm 1941 các nhà văn Hoài Thanh và Hoài Chân đã giới thiệu 45 nhà thơ trong phong trào thơ mới (1932 – 1941).
Trong 45 nhà thơ của cả nước hồi ấy có 13 nhà thơ đã từng học ở trường Quốc học Huế. Đó là các nhà thơ: Bích Khê, Huy Cận, Lưu Kỳ Linh, Lưu Trọng Lư, Nam Trân, Nguyễn Đình Thư, Phạm Hầu, Phan Thanh Phước, Phan Văn Dật, Tế Hanh, Thúc Tề, Xuân Diệu, Xuân Tâm. Cuốn “Quốc học Huế xưa và nay” đã đăng 155 bài thơ, ngoài các nhà thơ nói trên, còn có nhiều tác giả khác như Võ Liêm Sơn, Ưng Bình Thúc Gia Thị, Thảo Am Nguyễn Khoa Vy, Hồ Chí Minh, Tố Hữu, Nguyễn Xuân Sanh, Khương Hữu Dụng, Bùi Công Trừng, Gia Ninh, Vĩnh Mai, Nguyễn Đình, Võ Quê, Đào Xuân Quý, Lương An, Võ Quảng, Nguyễn Xuân Thâm, Châu Liêm Nguyễn Xuân Thiệp, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Hoàng Phủ Ngọc Phan, Phan Duy Nhân, Trần Quang Long, Ngô Kha, Tường Phong Nguyễn Đình Niên, Sâm Thương, Tạ Ký, Trần Hoàng Phố (Bửu Nam), Tống Viết Mẫn, Nguyễn Văn Thích, Tần Hoài Dạ Vũ, Trần Hữu Lục, Phan Như, Phan Hữu Dật, Phan Xuân Hạt, Tôn Thất Mạnh Hào, Mai Văn Hoan, Minh Đức Triều Tâm Ảnh, Phạm Quất Xá, Quách Thoại, Phạm Nguyên Tường, Tôn Thất Viễn Bào, Trần Ngọc Trác, Mai Khắc Thuận, Võ Văn Bang, Nguyễn Mỹ Tài, Ngũ Xa Thơ, Hoàng Triều, Hoàng Xuân Độ v.v..
Trong cuốn “Quốc học Huế xưa và nay” có đăng 20 bản nhạc của các nhạc sĩ: Châu Kỳ, Đỗ Kim Bảng, Hoàng Nguyên, Hoàng Thi Thơ, Lê Mộng Nguyên, Lê Xuân Thọ, Nguyễn Đình Niêm (thơ Lê Ngã Lễ) Nguyễn Hứa Thảo (Thảo Nguyên, thơ Tần Hoài Dạ Vũ), Nguyễn Hữu Ba, Nguyễn Phú Yên, Nguyễn Phước Quỳnh Đệ, Nguyễn Văn Thương, Phạm Mạnh Cương, Phạm Tuyên, Tôn Thất Lan, Tôn Thất Lập, Trần Đình Quân (Trần Đa Mỹ), Trần Hoàn, Trần Ngọc Tĩnh (Phan Xipăng), Ưng Lang (Lời Châu Kỳ).
Trong phụ bản có đăng các bức tranh, tượng và ảnh của các tác giả: Bửu Chỉ, Điềm Phùng Thị, Lê Duy Đoàn, Lê Văn Miến (Lê Huy Miến), Mai Trung Thứ (Mai Thứ), Mai Văn Hiến, Nguyễn Hữu Ngô, Nguyễn Phan Chánh, Phan Khắc Tuân, Tấn Hoài, Thân Trọng Minh, Tôn Nữ Như Ngân, Tôn Thất Đào, Võ Thị Quỳnh.
Bộ sách “Quốc học Huế xưa và nay” đã giới thiệu được những học sinh khóa đầu tiên năm 1896, thi đậu thành chung (đíp lôm) năm 1900 như Hồ Đắc Hàm, Ưng Dự, Tôn Thất Quảng và cuối cùng là em Nguyễn Ngô Bảo Ngọc sinh năm 1995, lớp 12 chuyên Anh – Pháp trường THPT chuyên Quốc học Huế, quê xã Phong Chương huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế là thủ khoa có tổng số điểm 6 môn cao nhất tỉnh và toàn quốc (59 điểm, 5 điểm 10 và 1 điểm 9 môn văn) kỳ thi tốt nghiệp THPT khóa 2012 – 2013 (ảnh: Thừa Thiên Huế online).


Những học sinh khóa đầu tiên năm 1896, thi đậu thành chung năm 1900
Trần Phương Trà/CTV VOVonline

Xem lý lịch thành viên
Về Đầu Trang

Với Huế hôm nay

Với Huế hôm nay

HÀ MINH ĐỨC                   
Ký Sau chặng đường dài, vượt qua nhiều đồi núi của vùng Quảng Bình, Quảng Trị, khoảng 3 giờ chiều ngày 25/9/2003, đoàn chúng tôi về đến thành phố Huế. Xe chạy dọc bờ sông Hương và rẽ vào khu vực trường Đại học Sư phạm Huế. Anh Hồ Thế Hà, Phó Chủ nhiệm khoa Văn; chị Trần Huyền Sâm, giảng viên bộ môn Lý luận văn học cùng với các em sinh viên ra đón chúng tôi. Nữ sinh mặc áo dài trắng và tặng các thầy những bó hoa đẹp.
Với Huế hôm nay
Trường ĐHSP Huế (Ảnh: Internet)
Đoàn được đưa về ở tại khách sạn Century riverside một khách sạn sang trọng của thành phố. Trên hành lang rộng rãi có cây xanh, hoa lá trang điểm ở tầng 1, các em chia nhau quây quần quanh chúng tôi, thăm hỏi sức khoẻ, hành trình đi đường. Tuy lần đầu gặp nhưng tên tuổi các thầy, các em đã quen trên sách báo nên không có những khoảng cách xa lạ. Con gái xứ Huế có những nét đẹp dịu dàng, điều này báo chí nói nhiều nhưng khi gặp các em, người thực việc thực càng thấy nhận xét trên là đúng và có thể là chưa đủ.

Khách sạn Century riverside vừa mang tính chất hiện đại vừa giữ lại những nét truyền thống. Từ hành lang cho đến bàn ghế tiếp khách trang trí đều có mang dấu ấn của mỹ thuật cổ. Buổi sáng thức ăn tự chọn của khách phong phú. Bánh trái thơm tho, mềm mại do bàn tay khéo léo, chiều được sở thích và thị hiếu của mọi người.

Chiều xuống, chúng tôi được các anh chị mời dự buổi gặp gỡ với hai Ban chủ nhiệm Khoa Văn Đại học Sư phạm và Đại học Huế tại nhà hàng Quỳnh Hương bên dòng Hương Giang. Hai dãy bàn kê dưới những vòm cây xanh có mắc những ngọn đèn xanh đỏ tô điểm trong đêm. Trong những ngày này nước Hương Giang đục và dềnh lên cao hơn. Trong đục là lẽ thường của triền nước một dòng sông nhưng với sông Hương lại không thích hợp. Sông Hương chỉ chấp nhận dòng nước trong xanh như ngày xưa, hôm nay đã có, và mai sau sẽ có. Không khí buổi liên hoan vui vẻ. Các món ăn xứ Huế khá hấp dẫn. Cá ngon hấp trong quả bầu non, hương thơm và vị ngọt. Cua bấy rán cũng lạ miệng. Các anh vui chuyện say sưa, ngất ngư chạm chén. Đêm xuống, Huế mau trở về với vẻ tĩnh lặng của một thành phố cổ lâu đời. Sáng mai như chương trình đã hò hẹn. Đoàn gặp gỡ các cộng tác viên của Tạp chí Văn học với các anh chị Lâm Thị Mỹ Dạ, Võ Quê, Nguyễn Khắc Thạch, Nguyễn Xuân Hoà, Bửu Nam, Trần Thái Học, Hồ Thế Hà... Không khí ấm cúng, trao đổi cởi mở chân thực. Các anh chị khen Tạp chí Văn học là tờ báo nghiêm túc có tính học thuật, khách quan, chọn người đọc. Nhược điểm là chưa thật gắn với đời sống văn học đương đại, thiếu phần phê bình văn học và cần tăng thêm nhiều chuyên mục cho phong phú hơn. Cần có những tổng kết, đánh giá văn học qua từng chặng đường phát triển. Ý kiến đóng góp của các anh chị rất chính xác. Văn nghệ sĩ Huế gồm những tên tuổi riêng đáng trân trọng, nhưng tổng thể cũng là một khối gắn bó của một miền đất có truyền thống nghệ thuật và phong cách riêng mang đậm bản sắc của xứ Huế. Chỉ riêng về thơ Tố Hữu, Nam Trân, Thanh Hải đến Lương An, Nguyễn Khoa Điềm, Lâm Thị Mỹ Dạ, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Võ Quê... phong vị thơ sâu lắng mà ngọt ngào.

Tôi nhớ vào tháng 2/2003, Câu lạc bộ thơ Huế của Hà Nội đã mời tôi nói chuyện về phong cách Huế trong thơ Tố Hữu. Buổi nói chuyện có nhiều cái khó, người nghe là người xứ Huế có trình độ và đa phần nghỉ hưu sau nhiều tháng năm trải nghiệm nên có yêu cầu riêng mà người nói ở xứ khách không dễ đáp ứng được. Huế thơ mộng, Huế buồn, Huế với bao nhớ thương của những người con xa quê Mẹ. Tất cả đã thấm vào thơ của bao thế hệ. Nhưng có lẽ dấu ấn đậm đà nhất là văn hoá xứ Huế, một phẩm chất văn hoá kết tinh từ bao giá trị tinh thần từ một vùng đất thực học của chốn kinh kỳ. Những sinh hoạt văn hoá phong phú, thanh lịch, nhiều màu sắc thể hiện trong kiến trúc, hội họa, âm nhạc, thơ ca đã đưa Huế lên vị trí một vùng đất tiêu biểu, mang tầm văn hoá của toàn quốc. Nhiều tác giả như Tố Hữu, Hải Triều, Nam Trân, Trịnh Công Sơn, Điềm Phùng Thị đã thuộc về những danh nhân của đất nước. Viện trưởng Viện Văn học Hunggari, giáo sư tiến sĩ Laszlo Sz
Orenyi trong chuyến du lịch vào các tỉnh miền Trung đã nhận xét là các tỉnh miền Trung như Nghệ An, Quảng Bình, Quảng Trị đều có những nét giống nhau từ rừng biển, làng quê, ruộng đồng, đô thị... nhưng Huế khác biệt, gây ấn tượng ở dấu ấn văn hoá có bản sắc riêng. Dọc đường đi ông xúc động với nhiều cảnh đẹp nhất là khi chiều xuống bóng núi toả mát một vùng, những con trâu lặng lẽ gặm cỏ, cảnh vật gợi lên sự êm đềm của những câu chuyện cổ tích xưa. Đường vô xứ Huế là con đường đẹp, non nước gợi cảnh, gợi tình...

Đến với Huế trong một hai ngày sẽ được thăm Đại Nội, chùa Thiên Mụ, lăng Tự Đức, nghe ca Huế và thả hoa đăng trên dòng Hương. Đến với Huế trong một tuần có thể thăm nhiều lăng tẩm Tự Đức, Minh Mạng, Khải Định. Thăm các nhà vườn cổ Phú Mộng, Kim Long và Bảo tàng nghệ thuật. Đến với Huế dài ngày, tâm lý khảo cứu dễ nẩy sinh; trước những giá trị tinh thần phong phú, du khách có thể bị đồng hoá và quên đường về. Văn hoá xứ Huế có tính chất tổng hoà và phát triển đồng đều của nhiều loại hình văn nghệ, như thơ ca, hội họa, kiến trúc, âm nhạc... và ở mỗi loại hình đều có giá trị kết tinh ở tầm cỡ quốc gia và cao hơn là di sản văn hoá của thế giới! Không dễ có thể đánh giá hết giá trị của kiến trúc Huế từ kiến trúc nội đô cho đến những nhà vườn rồi sự hiền hoà tuyệt diệu của nhã nhạc, chất buồn thương và thanh cao da diết của những điệu hò sông nước. Giọng nói xứ Huế ngọt ngào, thanh tao và cầm giữ lòng người. Những bàn tay khéo léo của người con gái xứ Huế thêu thùa, cắm hoa và chăm sóc những món ăn ngon lành tinh vi và mang nhiều nét nghi lễ mà ân cần chiều chuộng. Huế chưa phải là miền đất giàu có. Một thành phố của quan chức, viên chức và người học hành nên cũng không dễ giàu có. Nhưng nổi bật lên là sự giàu có của những giá trị tinh thần được kết tinh và toả sáng.

Một Festival Huế được tổ chức thành công là một chứng minh cho tính tiêu biểu và hấp dẫn của văn hóa Huế - một điểm sáng của văn hoá dân tộc. Đêm Festival lộng lẫy vẫn còn in đậm ấn tượng trong tôi với các sân khấu biểu diễn náo nhiệt, lôi cuốn. Nhã nhạc cung đình Huế thanh tao và rộn ràng trong bao âm thanh và đúng như giáo sư Trần Văn Khê nhận xét là các cung đàn như đua tranh mà không hề lấn át nhau. Lắng nghe thấy tiếng nói của thanh bình và niềm vui hạnh phúc và cảm nhận rõ cấu trúc nghệ thuật đa thanh rất công phu này. Nhã nhạc cung đình, di sản văn hoá phi vật thể được thế giới công nhận là niềm tự hào của Huế và vinh dự chung cho nhân dân ta. Cũng trong đêm Festival, khi nhìn ngắm dòng người mặc áo dài trên Cầu Trường Tiền - tôi cảm thấy như bắt gặp nguồn chảy vô tận của cái đẹp. Thì ra chiếc áo dài không chỉ đẹp với chốn cao sang và cũng rất đẹp trong vẻ bình dị dễ thương của các cô gái gồng gánh trên vai. Những chiếc áo tứ thân, áo dài cộc hoặc thướt tha đều có vẻ đẹp riêng. Huế quy tụ về đây cái đẹp gần gũi mà chắt lọc.

Trở về Huế lần thứ hai sau hơn hai mươi năm xa cách, tôi đã bắt gặp một Huế khác xưa, phồn hoa, hiện đại. Năm 1976, tôi vào Huế thỉnh giảng cho lớp học ở Tổng hợp Văn khoá I. Lớp có khoảng 40 sinh viên trẻ trung tươi sáng. Hôm nay còn gặp lại các anh Hồ Thế Hà, Phạm Phú Phong... Lớp học Tổng hợp Văn khoá I học ở Mô-ranh một toà nhà cũ của Pháp. Ngồi trên chiếc máy bay I-ắc cổ của Nga, tôi thật sự không yên tâm. Máy bay lượn nhiều vòng trên bầu trời thành phố để hạ cánh. Tôi có cảm xúc lạ khi thấy dưới đất mồ mả quá nhiều. Tuy được xây cất công phu nhưng vẫn gây ấn tượng nặng nề. Những ngày dạy học, đôi lúc dạo chơi thấy phố phường nghèo nàn, hàng hoá còn khan hiếm. Thành phố cổ trầm lặng với những nét u hoài. Huế hôm nay như một cô gái đã thức dậy, với sức sống và vẻ đẹp hấp dẫn, hiện đại.

Buổi tối, theo kế hoạch, chúng tôi được mời đi nghe ca Huế trên du thuyền. Gọi là du thuyền nhưng đúng hơn là cả đoàn khách và chủ cùng lên một chiếc phà máy chạy ra giữa dòng. Sông Hương về đêm đẹp lạ lùng. Dòng trôi lặng lẽ, ánh sáng của đèn của sao lấp lánh trên mặt nước. Nước sông Hương như vừa trôi, vừa dừng lắng, lấp lánh mảng tối, mảng sáng như chứa đựng bao câu chuyện của thời gian. Tiếng hát sông Hương đã có tự bao đời, đến với bao tâm hồn lặng lẽ, thẳm sâu. Trong một lần đến Trung Quốc và thăm tờ báo Văn nghệ, một nhà văn hỏi tôi: “Sông Hương đẹp, chuyến du thuyền trong đêm là một kỷ niệm khó quên. Tôi thích nghe ca xứ Huế nhất là lại do các cô gái đẹp hát. Những cô gái Huế này có thể xem là những cô gái đẹp nhất Việt Nam không?”. Tôi trả lời: “Ở Việt Nam có nhiều vùng có các cô gái đẹp và Huế là một nơi tiêu biểu. Có dịp mời đồng chí thăm nhiều vùng và đồng chí sẽ đánh giá và chấm điểm”. Nhà văn Trung Quốc cười: “Được như thế thì quá hạnh phúc”. Tiếng máy nổ tắt và tiếng hát đã cất lên. Trữ tình, điêu luyện và thánh thót trong đêm. Các cô Hiền Lương, Hải Yến... vừa hát vừa gõ nhịp chén, âm reo vang... đưa người nghe về xứ mơ mộng. Năm cô ngồi sát bên cạnh nhau theo chương trình lần lượt trình bày phần của mình. Mỗi người một vẻ duyên dáng, hấp dẫn. Có cô trầm ngâm, có cô sốt ruột nhìn đồng hồ và gọi điện thoại di động. Hình như có cuộc hò hẹn nào nữa ở nơi xa. Vẫn nền nếp duyên dáng như xưa, nhưng có thể nếp sinh hoạt thời hiện đại đã đến với mỗi người.

Khi vừa ngưng tiếng hát, là thú chơi thả đèn hoa đăng trên sông Hương, chiếc đèn giấy có thắp nến ở bên trong. Những chiếc đèn hồng, đèn xanh lần lượt được thả xuống nước và trôi ra xa. Các cô gái khéo léo lưng mềm cúi sát nước để thả đèn nên đèn không tắt. Tôi vụng về và thả đèn từ trên cao nên bị chìm và đèn tắt ngay khi chạm nước. Máy lại nổ, phà dần dần cập bến kết thúc một đêm vui đặc sắc đậm đà phong vị của xứ Huế. Không gian khoáng đạt của sông nước, âm thanh trữ tình gợi cảm và tình người đầm ấm của chủ khách còn đọng lại mãi trong chúng tôi. Về Huế, chúng tôi gặp lại nhiều người bạn thân quen, các anh Nguyễn Đình Thảng, Nguyễn Xuân Hoà vốn là cán bộ khoa Văn ở Hà Nội nay đã vào tuổi nghỉ hưu. Các anh chị nghiên cứu sinh các khoá, nhiều người đã là tiến sĩ hoặc đang cố gắng hoàn thành luận án trong năm tháng cuối cùng. Các anh chị mời đoàn đến Nam Châu hội quán một nơi gặp gỡ sang trọng của quan lại Huế ngày xưa hoặc với quan khách lai kinh. Nam Châu hội quán giới thiệu văn hoá ẩm thực Huế gồm nhiều loại hình ẩm thực cung đình, lễ hội, dân dã. Nhà hàng vừa có dáng dấp nơi nghênh tiếp quan khách xưa với cách bài trí sang trọng, cổ kính, vừa có nét tân kỳ, hiện đại. Chúng tôi ngồi quây quần ở hai bàn và thưởng thức những thức ăn đặc sản của xứ Huế. Có người nói người Huế không ăn mà thưởng thức, chuyện trò, nhấm nháp đôi chút. Thức ăn phải vừa đẹp, vừa xinh xắn, ngon lành, nhiều hương vị, màu sắc. Thực khách luôn bị kích thích và rung động giác quan khi cay cay, ngọt ngọt, deo dẻo, khi dai dai, ròn ròn. Biết chúng tôi là khách đường xa chú trọng chất lẫn lượng, nên các anh chị đã chọn một thực đơn thích hợp có nem cắm thơm, chả phượng, xúp cua trứng gà, bánh bèo tôm, cá chiên bột sốt cà chua, cơm hấp lá sen, chè bông cau... Bữa ăn ngon lành lại được chụp ảnh kiểu cách với các cô gái Huế của quán Nam Châu. Thật khó quên. Nam Châu hội quán gây ấn tượng đẹp về nghệ thuật ẩm thực xứ Huế.

Ấn tượng đẹp lại được tiếp nối. Ấy là buổi chiều được gặp gỡ giao lưu với các em học sinh khoa Văn. Hai anh Trương Đăng Dung và Phan Trọng Thưởng muốn được đi thăm những di tích lịch sử, lăng mộ đền đài của Huế. Tôi đã có dịp thăm các lăng Tự Đức, Khải Định, Minh Mạng và một số chùa đẹp. Tôi nghĩ thầm Huế quy tụ khá nhiều di tích đẹp, nếu ở một nơi nào kể cả Hà Nội được san sẻ một phần thì thật là may mắn. Một dịp nào khác, tôi sẽ đi thăm các di tích và ghi chép kỹ càng. Chiều nay tôi tham dự buổi giao lưu với các em sinh viên. Hội trường rộng, sinh viên nhiều lớp lần lượt đến ngồi kín các dãy ghế. Tôi được mời nói chuyện, sau đó các em sinh viên đặt câu hỏi. Cũng như mọi cuộc giao lưu với lớp trẻ, không khí bao giờ cũng sôi nổi, vui vẻ. Chuyện học thuật pha lẫn chút ít với chuyện đời. Tôi tuy không trực tiếp dạy các em nhưng cũng dễ gần gũi trong quan hệ thầy trò. Nhiều câu hỏi của các em khá sâu sắc. Có em hỏi tôi “Thưa thầy em biết thầy đã giao lưu với sinh viên của nhiều trường đại học. Những buổi giao lưu đã để lại trong thầy những ấn tượng và kỷ niệm sâu sắc nào về thế hệ sinh viên chúng em”. Một em khác hỏi “Thầy viết sách Mấy vấn đề thơ Việt Nam hiện đại trong hoàn cảnh đất nước đang kháng chiến chống Mỹ. Vậy thầy đã có những thuận lợi và khó khăn như thế nào khi viết cuốn sách này”. Tôi nói về những khó khăn khi đi vào ngành văn học với người nhập môn cũng như đã lâu năm. Cuốn sách mà các em nhắc cũng thu hút nhiều sức lực của tôi nhất là trong chiến tranh thiếu tư liệu, thời gian và cả điều kiện vật chất.

Tôi rất thích những cuộc giao lưu với sinh viên. Trước các em tôi dễ quên đi mọi mệt nhọc, khoảng cách về tuổi tác và muốn hoà nhập với thế hệ trẻ rất hồn nhiên và yêu đời. Có em muốn thóc mách một chút vào hoàn cảnh riêng “Thưa thầy, em có được nghe các thầy trong khoa nói về đôi mắt rất có hồn của thầy, các thầy có nói đã rất nhiều cô gái chết đuối trong mắt thầy. Vậy đã có bao nhiêu cô làm thầy”điêu đứng”. Xin thầy hãy kể rõ một tình yêu đẹp mà thầy còn nhớ mãi”. Tôi không dám nhắc lại và trả lời câu hỏi vì xấu hổ. Nếu có chút ít thì đã là cổ tích rồi và hôm nay chỉ còn là cảnh “Nhập nhoè bốn mắt tranh mờ tỏ” như câu thơ xưa. Buổi nói chuyện kết thúc, tôi có những ấn tượng đẹp về lớp trẻ học đường ở miền Trung. Tôi chào các em và cùng các anh Phan Trọng Thưởng và Trương Đăng Dung đi thăm hoàng cung như đã hẹn cùng nhau. Trời đã về chiều nhưng nắng vẫn còn gắt. Chúng tôi muốn có bức ảnh kỷ niệm được đóng vua giả và mặc áo hoàng bào. Các chị làm việc ở khu vực này đã chuẩn bị ra về, nhưng nể chúng tôi nên cũng nhân nhượng phục vụ những người khách cuối cùng. Quả là một trò vui lý thú. Chúng tôi cả ba người đều thuộc dạng bệ vệ đậm người không ai cao vượt 1m65 nên những ông vua này không biết của thời nào. Anh Phan Trọng Thưởng mạnh mẽ dáng vua Hùng và không mấy ông vua có sức vóc đó. Anh Trương Đăng Dung đeo kính trắng lại giống vua Tây. Trong lịch sử vua ta, tôi chưa thấy vua nào thiết triều mà đeo kính cả, còn tôi, nhiều tuổi nên chậm chạp dáng ngọa triều. Tôi nghĩ dịch vụ này có thể làm tốt hơn. Quần áo, mũ miện, giầy dép nên thay đổi cho mới hơn, nghi thức cần sang trọng để cái “phút huy hoàng” ấy cỏ vẻ thật hơn. Một nhà báo Việt Nam trong chuyến thăm Thổ Nhĩ Kỳ về có cho tôi xem những bức ảnh được làm vua Thổ trong giây phút. Quần áo, mũ miện đẹp, sang trọng, vua được trang điểm giống với vua bản xứ và một cung nữ đẹp rất gợi cảm cận kề. Cho dù là đóng giả nhưng những phút giây và hình ảnh tươi đẹp ấy không dễ diễn ra hai lần trong đời.

Buổi chiều theo kế hoạch đã hò hẹn, chúng tôi dự liên hoan ở quán nổi bên bờ sông Hương. Thú vị nhất là trước giờ hẹn đi lang thang trong vườn tượng bên dòng sông Hương. Vườn tượng ở xứ Huế là một sáng kiến rất hay của thành phố. Chúng ta chưa mạnh về điêu khắc, về tượng đài. Các nghệ sĩ ở nhiều xứ sở đến thăm Huế, và để lại một tác phẩm cho thành phố. Thật có ý nghĩa biết bao. Điều này không dễ làm được ở các thành phố khác. Không chuyên lắm, nhưng tôi thấy có nhiều pho tượng đẹp, chỉ tiếc là phần bệ có chỗ chưa tương xứng và nhất là việc bảo quản. Khí hậu nặng nề và mưa nắng thất thường của miền Trung rất dễ làm cho tượng đá cũng đổ mồ hôi và nứt vỡ và có nhiều pho tượng đã nứt vỡ. Nghệ thuật ngoài trời ở nước ta phải chịu nhiều thử thách hơn. Ngồi trên quán nổi ở sông Hương cùng với các anh Nguyễn Khắc Thạch, Hồ Thế Hà, Trần Thái Học..., chúng tôi nói lời chia tay để mai lên đường. Tôi hình dung lại những hình ảnh đẹp của Festival Huế mà thấy cảm phục và yêu quý hơn đất Huế, văn hoá Huế hôm qua và ngày nay. Kiến trúc nội đô Huế đã trở thành di sản văn hoá Huế thế giới. Văn hoá Huế hôm qua và ngày nay. Kiến trúc nội đô Huế đã trở thành di sản văn hoá thế giới. Văn hoá xứ Huế đã được công nhận nhưng vẫn đang được khám phá nhất là con người giàu tiềm năng của xứ sở này.

Trong buổi chia tay, một em nữ sinh tôi quen trên du thuyền đến tặng cho tôi một chiếc đèn có khung sắt nhỏ treo một bình thuỷ tinh đựng nến. Em nói với tôi: Đây là ngọn đèn không bao giờ tắt. Nến chảy xuống lại tiếp tục nuôi dưỡng ngọn đèn, thầy giữ gìn chút kỷ niệm của em. Về Hà Nội tôi để trên bàn làm việc, ai đến cũng ngắm nghía nâng niu, và một em sinh viên đã để rơi vỡ. Em chạy khắp Hà Nội mua một chiếc đèn khác để thay vào. Tôi gửi lại em và bảo: Em cầm về và nhớ nên cẩn thận hơn, không có gì thay thế được một vật kỷ niệm đã mất. Chuyện đã qua, nhưng tôi cứ ân hận mãi. Những kỷ niệm về Huế qua chuyến đi gợi cho nhiều cảm xúc và tôi đã biết bài thơ Nghe hát trên sông Hương để ghi lại chút kỷ niệm:

... Ôi câu ca xứ Huế
Nghe thương em nghe thấy thương mình
Trên dòng chảy lênh đênh
Mà sao thấy mong manh kiếp người
Trong câu ca có lời ru của mẹ
Có điệu hò khuya sông nước.
Chuông chùa vẳng xa đưa
Và tình em vẫn còn thổn thức
Huế thắt lòng ai trong tiếng hát xưa
Để hôm nay buồn vui cùng vào hội.
Huế đang lớn lên và góp phần làm giàu cho đất nước với những giá trị tinh thần phong phú, đậm đà bản sắc. Quá khứ của Huế đang làm giàu cho hiện tại và tương lai.

H.M.Đ

Thứ Tư, 25 tháng 12, 2013

Học trò trong Quảng ra thi...


Học trò trong Quảng ra thi...
Câu ca dao theo suốt một thời tuổi trẻ của tôi, như một nhịp cầu gắn liền hai vùng đất: “Học trò trong Quảng ra thi / Thấy cô gái Huế chân đi không đành”, lại khẳng định một trong những tinh hoa của cả hai nơi, là truyền thống hiếu học và vẻ đẹp rạng ngời của đất và người chốn kinh kỳ, cái đẹp của thiên tính nữ và của cả người phụ nữ. Đó cũng là lẽ tất yếu của một thời đại lịch sử với nền giáo dục văn chương cử tử.
Kinh đô là trung tâm giáo dục. Thời nhà Nguyễn, thi Hương được tổ chức ở mỗi tỉnh, để chọn ra các cử nhân. Sau đó về kinh thi Hội là thi vòng loại để chọn người vào thi Đình. Thi Hội không cấp bằng (chỉ có người đỗ đầu kỳ thi Hội được phong tặng danh hiệu Hoàng giáp), nhưng vượt qua kỳ thi Hội mới được tham dự thi Đình, để chọn ra tiến sĩ theo ba cấp là đệ nhất cấp, đệ nhị cấp, đệ tam cấp và phó bảng. Thời ấy, không chỉ có học trò xứ Quảng ra Huế học, mà hầu hết các vùng đất trong cả nước đều tập trung về Huế học. Và, cũng không chỉ có xứ Quảng mới có truyền thống hiếu học, mà còn có học trò xứ Nghệ (lúc đầu chung cho cả Nghệ An và Hà Tĩnh), rồi Kinh Bắc, Thăng Long,... nhưng xứ Quảng là vùng đất mới, đất nghèo khó, đất gió dông, thiên tai hạn hán, đất dữ dằn tai ương trên con đường mở cõi về phương Nam, các sĩ tử lại lặn lội ngược dòng về kinh đèn sách. Trong hàng trăm những danh nhân xứ Quảng xuất hiện vào đầu thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX hầu hết đều là danh sĩ, đều là những người có học, những người mà sau bậc cử nhân đều phải về Huế học, thậm chí có người chỉ đỗ cử nhân ở quê cũng ra Huế làm quan. Đặc điểm nổi bật ở họ là, bằng con đường này hay con đường khác, cách này hay cách khác, trên cương vị xã hội nào, họ cũng đều là người yêu nước, là mẫu người lý tưởng của thời đại và nếu họ có may mắn được một người con gái Huế nào đó quan tâm để mắt đến thì cũng là lẽ thường tình.
Những ‘học trò trong Quảng ra thi” đỗ đạt một thời, ở lại Huế đảm nhiệm các chức quan như Nguyễn Văn Dục (1807-?), đỗ phó bảng làm quan đến chức Tế tửu Quốc tử giám, Lễ bộ Thị lang, Lễ bộ Hữu tham tri; Đỗ Thúc Tịnh (1818-1862), đỗ tiến sĩ từng làm chức Biện lý bộ Binh; Phạm Phú Thứ (1820-1883), đỗ tiến sĩ làm quan đến chức Thượng thư bộ Hộ, Thương chính đại thần, Tham tri bộ Binh, hàm  Hiệp biện đại học sĩ; Hoàng Diệu (1828-1882), đỗ phó bảng từng làm Tri huyện Hương Trà, Tham tri bộ Hình, Tham tri bộ Lại, trông coi Đô sát viện; Nguyễn Thuật (1842-?), đỗ phó bảng, từng làm Thị lang nội các, Thượng thư bộ Hộ, Thượng thư bộ Lại, Thượng thư bộ Binh, hàm Hiệp biện đại học sĩ; Trần Văn Dư (1842-1885), đỗ tiến sĩ, từng làm Thừa biện bộ Lại, Giảng tập Dục Đức đường, Chánh Mông đường (dạy học cho hai vua Dục Đức và Đồng Khánh); Phạm Như Xương (1844-?), đỗ hoàng giáp làm quan đến chức Thượng thư bộ Hình, sung vào Đô sát viện; Phạm Liệu (1872-1936), đỗ tiến sĩ, làm Thượng thư bộ Lại; Phan Quang (1892-?), đỗ tiến sĩ, làm Tham tri bộ Lại... Hoặc những người từng đỗ đạt cao, nhưng từ quan, rời bỏ kinh thành, đứng ra tổ chức hoặc tham gia các phong trào yêu nước, tên tuổi gắn liền với xứ Huế và lịch sử dân tộc như các phó bảng Lê Vĩnh Khanh (1819-1884), Nguyễn Duy Hiệu (1847-1887), Phan Châu Trinh (1872-1926); các tiến sĩ Huỳnh Thúc Kháng (1876-1947), Trần Quý Cáp (1870-1908) và những người tuy “không sinh ra cùng năm cùng tháng, nhưng đã chết cùng năm cùng tháng cùng ngày” như Trần Cao Vân (1866-1916), Thái Phiên (1882-1916)... Trẻ hơn, những người mà sự nghiệp gắn liền với Huế như Trần Hoành (1880-1936), Phan Khôi (1887-1960), Nguyễn Nho Túy (1898-1977), Nam Trân (1907-1967) hoặc những người thuộc thế hệ Tây học đầu tiên từng học ở Huế và chính nơi đây đã góp phần tạo nên tư cách của một danh sĩ như Phan Khoang (1906-1971), Nam Trân (1907-1967), Khương Hữu Dụng (1907-2005), Phan Thanh (1908-1939), Thiên Giang (1911-1985), Phan Du (1915-1983), Phạm Hầu (1920-1944), Võ Quảng (1920-2000), Nguyễn Văn Xuân (1921-2007), Nguyễn Văn Bổng (1921-2001), Lê Đình Kỵ (1923-2010), Vũ Hạnh (sinh 1926), Nguyễn Q. Thắng (sinh 1940), Tần Hoài Dạ Vũ (sinh 1945)...Có người chỉ học ở Huế có mấy năm, nhưng chính “Thời gian học ở Huế, là một bước ngoặt quyết định cho sự nghiệp thơ ca của Khương Hữu Dụng” (Trần Mạnh thường, Các tác gia văn chương Việt Nam, Nxb Văn hóa thông tin 2008, t.1, tr.808), nhưng cũng có người đỗ tú tài ở quê, ra Huế làm Tham tán tòa Khâm sứ, làm Tán lý bộ Lại, đã phát hiện ra Huế đẹp và thơ (1939) như Nam Trân.
Lần theo câu ca dao “học trò trong Quảng ra” lập nghiệp ở Huế thời ấy, đông không kể hết và không ít người đã làm nên danh phận đối với lịch sử đất nước và đã đóng góp không nhỏ cho xứ Huế, nhưng dấu vết của họ còn lại nơi đây thật quá ít ỏi. Người Quảng hiện diện trên đường phố Huế lâu nay chỉ có mỗi Viện trưởng Viện dân biểu Trung kỳ, chủ nhiệm báo Tiếng dân Huỳnh Thúc Kháng. Đó là con đường dài 3000m, chạy dọc bờ sông Đông Ba, hình thành cùng với dòng sông đào này từ đầu thế kỷ XIX, lúc đầu mang tên đường Quai de Dong Ba (Bờ sông Đông Ba), năm 1956 đổi thành Huỳnh Thúc Kháng, năm 1996 cắt đoạn từ cầu Thanh Long đến Bao Vinh đặt tên Đào Duy Anh, đường Huỳnh Thúc Kháng chỉ còn dài 1267m. Gần đây, do sự phát triển của quá trình đô thị hóa, nhiều khu dân cư mới được hình thành, có thêm tên đường người thành lập An Nam Phật học hội, thành lập tổ chức Thanh niên Phật tử Việt Nam, phát minh ra sérum trong y học và là Chủ tịch Ủy ban bảo vệ hòa bình thế giới đầu tiên của Việt Nam Lê Đình Thám, chỉ dài khoảng 500m từ Điện Biên Phủ đến Thích Tịnh Khiết và đường mang tên người làm trị sự, phát hành cho báo Tiếng dân là Trần Hoành, dài không quá 350m nối từ Võ Liêm Sơn đến Cao Đình Độ. Ngoài bức tượng của bác sĩ Lê Đình Thám còn được đặt trang trọng trong khuôn viên chùa Từ Đàm, những nơi khác như tòa soạn báo Tiếng dân và trụ sở của công ty cổ phần Huỳnh Thúc Kháng từng được chuyển thành Cư xá sinh viên Huỳnh Thúc Kháng, sau 1975 trở thành khu tập thể của cán bộ trường Đại học Y Huế, nay đã xuống cấp nhếch nhác đến mức rách nát, bẩn thỉu, không được quan tâm đến. Khu nghĩa trang của Hội đồng châu Quảng Nam rộng mấy hecta ở đường Tam Thai cũng chịu chung số phận, bỏ mặc cho dân lấn chiếm làm nhà cửa, quán xá, có nguy cơ xóa sạch dấu vết. Khu nhà Lê Đình Thám từng ở trước đây, ở số 71-75 Phan Bội Châu, đã bị chia lô, hóa giá bán cho cán bộ Sở thương nghiệp, đã không còn dấu vết gì liên quan đến người chủ cũ. Phủ của Thượng thư Phạm Liệu, nơi nhà thơ Phạm Hầu từng ở thời thơ ấu ở số 128-134 Phan Bội Châu, cũng bị con cháu chia lô, bán đất, khu mộ của hai cha con nằm sau lưng chùa Vạn Phước cũng đìu hiu, không ai biết chẳng ai hay. Đáng buồn thay trên bia mộ của thi sĩ Phạm Hầu, một trong bốn mươi sáu tác giả được Hoài Thanh - Hoài Chân “bầu” vào Thi Nhân Việt Nam chỉ ghi có 56 chữ, đã có 18 lỗi chính tả! Nơi ở của Thượng thư Phạm Phú Thứ, thuở còn đi học là căn gác nhỏ ở một xóm lao động, theo nhà nghiên cứu Trần Đại Vinh, là ở ven bờ sông Hương, bây giờ là đường Trịnh Công Sơn, nơi ông sống hòa mình vào cuộc sống những người lao khổ và đã làm hằng trăm bài thơ về họ, ký bút danh là Giang Thụ Sào (cái tổ chim treo trên cây ven sông), nay tuyệt nhiên không thể tìm thấy dấu vết gì. Ngôi mộ đôi của hai nhà yêu nước Thái Phiên và Trần Cao Vân trên đồi Từ Hiếu, cũng chỉ mới được quan tâm trùng tu từ đầu những năm chín mươi, sau khi có kiến nghị của Hội đồng hương sinh viên Điện Bàn...
Văn hóa Mỹ là văn hóa thực dụng (nhưng thực dụng có gì là xấu), nên họ đã tìm ra khu nhà trọ của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã từng ở vào những năm ba mươi và đã gắn vào đó tấm biển: “Nơi đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh, lãnh tụ của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã từng ở từ ngày... đến ngày...”. Và, ai đến ở căn phòng của một danh nhân đã từng ở, xin trả tiền gấp trăm lần phòng bên cạnh. Đó là bài học đối với ngành du lịch dịch vụ ở nước ta. Ta không nên cố gắng xây dựng các khách sạn nhiều sao để mong chiêu dụ khách nước ngoài, vì những thứ ấy, ở nước họ không thiếu. Tại sao không khôi phục lại những không gian văn hóa của các tiền nhân, các danh nhân, để họ đến ở và tự hào rằng đã được sống nơi một danh nhân từng sống? Du lịch từ trong sâu thẳm tâm hồn của chủ thể, là khách du lịch bao giờ cũng là cuộc rong chơi văn hóa. Từ văn hóa mới tạo ra kinh tế. Du lịch bán hàng theo kiểu tiểu nông của Trung Quốc một thời thịnh hành, đem lại nhiều thành tựu và đã tràn sang nước ta như hiện nay, không còn hấp dẫn và thu hút khách nước ngoài. Khôi phục lại không gian văn hóa quá khứ để kinh doanh, vừa thu lợi nhuận về kinh tế, vừa thể hiện ý nghĩa văn hóa, lại vừa quan tâm đến di sản quá khứ của tiền nhân.
Một vùng đất văn hóa luôn được tạo nên bởi những nhà văn hóa. Đó là những người biết trân trọng, nâng niu từng hạt sáng lấp lánh trong đời sống quá khứ, biết đãi cát tìm vàng, để làm giàu có thêm những giá trị văn hóa, chứ không phải sự phủ nhận, loại bỏ, xóa sạch và xây dựng cái mới một cách thực dụng. Văn hóa là những thành tựu về vật chất và tinh thần do con người làm ra, nhưng xét cho cùng nó tồn tại ở dạng tinh thần là chủ yếu, nơi mà nhiều thế hệ, từ đời này sang đời khác, từng phả tâm hồn của mình lên đó, làm nên sức sống muôn đời. Với tốc độ phát triển đô thị hóa như hiện nay, không biết còn bao nhiêu dấu vết của những “học trò trong Quảng” còn tồn tại bao lâu nữa ở xứ Huế đẹp và thơ?
                                                                                       Phạm Phú Phong


Thứ Ba, 10 tháng 12, 2013

Nhật kí trong tù tròn bảy mươi năm (1943-2013)



Nhật kí trong tù tròn bảy mươi năm (1943-2013)

Hà Minh Đức (Hội nhà văn Việt Nam)
Năm 1942, trong một chuyến công tác sang Trung Quốc, người bị bắt ở Túc Vinh với lý do về giấy tờ. Từ đấy là một hành trình gian khổ. "Nhất nhật tại tù thiên thu tại ngoại", Người bị giam giữ 388 ngày. Khi ra tù sức khỏe giảm sút, mắt mờ, chân chậm nhưng vẫn cố sức rèn luyện. Mới ra tù tập leo núi và từng bước khôi phục lại sức khỏe vì con đường cách mạng còn dài, ở tuổi ngoài 50 vẫn có diều kiện và trách nhiệm phục vụ sự nghiệp cách mạng. Thoát khỏi cảnh tù đày, Người có thư cáo lỗi với đồng chí, đồng bào đã thiếu khôn khéo mà đã lâm nạn để đồng chí, đồng bào lo phiền. Người nói "Trong cái rủi có cái may là đã xem được vốn hiểu biết về bè bạn đặc biệt với nhân dân Trung Quốc". Xin được tiếp ý Người là còn có thêm cái may có được tập thơ lớn Nhật Kí Trong Tù.
Nhật kí trong tù gồm 133 bài. Bản dich đầu tiên của Viện văn học (1960) gồm 114 bài. Đến năm 1990, toàn bộ 133 bài được dịch và giới thiệu trọn vẹn tập Nhật Kí trong tù xuất bản năm 1960 không ghi người chỉ đạo và các dịch giả. Giáo sư Đặng Thai Mai Viện trưởng Viện văn học chỉ đạo và nhà thơ Nam Trân chịu trách nhiệm chính thức dịch thuật. Tập thơ in xong ngày 10/4/1960 và nộp lưu chiểu tháng 4/ 1960. Tác phẩm đã gây tiếng vang lớn và là sự kiện văn hóa, văn học hàng đầu trong năm. Các nhà nghiên cứu như Đặng Thai Mai, Hoài Thanh, Trần Huy Liệu, Hoàng Xuân Nhị, Cao Xuân Huy, Trần Thanh Mai, .... đều có bài viết ca ngợi giá trị lớn của Nhật kí trong tù. Các nhà thơ như Tố Hữu, Chế Lan Viên, Xuân Diệu, Lưu Trọng Lư, Khương Hữu Dụng, Hoàng Trung Thông đều có những trang viết trân trọng ca ngợi thơ của Người. Nhật kí trong tù thực sự đã tạo được không khí văn chương thiêng liêng và cao đẹp của một tâm hồn thơ với "một phong thái ung dung, một khí phách hào hùng, một ý chí sắt đá, một tinh thần lạc quan cách mạng không lay chuyển nổi"1. Giáo sư Đặng Thai Mai có những bài viết đặc sắc như Một tập nhật kí, cũng là một tập thơ, Tình cảm thiên nhiên trong "Ngục trung nhật ký", Yếu tố tinh thần trong "Ngục trung nhật ký". Ba bài viết thâu tóm những đặc điểm cơ bản của Nhật kí trong tù. Giáo sư Đặng Thai Mai nhấn mạnh: "Tinh thần là nét đặc sắc lộng lẫy từ đầu đến cuối trong Ngục trung nhật ký". Nhà phê bình Hoài Thanh đã lí giải sâu sắc về chất thép trong Nhật Kí trong tù: Không phải cứ nói chuyện thép, lên giọng thép mới là có tinh thần thép.
Trong thơ văn cũng như trong cuộc đời, cái điều quan trọng nhất vẫn là cái thực chất của con người. Nhật ký trong tù rất ít có những lời hô to gọi lớn... Bác cứ nhỏ nhẹ hồn nhiên mà từ toàn bộ tập thơ vẫn thoát lên tinh thần thép". Nhà thơ xuân diệu viết bài Yêu thơ Bác với nhiều ý tứ sâu sắc "Cái hay vô song của tập thơ là chất người cộng sản Hồ Chí Minh được đạo tạo trong lò đun đúc của Lênin mà vẫn mang cái tinh anh của Nguyễn Trãi. Đó là chất người như Nguyễn Trãi đã nói "mài chẳng khuyết, nhuộm chẳng đen, bỏ vào lửa không cháy"”. Xuân Diệu ca ngợi trí tuệ của Hồ chủ tịch "luôn luôn động như lửa nổ tí tách". Thơ Bác có chiều sâu trí tuệ cũng vì thê theo Xuân Diệu người đọc luôn cảm thấy như chưa tìm thấy, hiểu hết cái hay của bài thơ. Nhà thơ Lưu Trọng Lư cho rằng trong thơ Bác bên cạnh những bài sâu sắc giàu suy tưởng, có những bài quá giản dị nhưng lại tiềm ẩn bên trong tình cảm nhân ái, yêu thương của những người nghèo khổ như trong bài thơ Hàng Cháo:
Ven đường nấp dưới bóng hàng cây
Một túp lều tranh "quán rượu đây"
Chỉ có cháo hoa và muối trắng
Đường xa khách tạm nghỉ nơi này
Nhà thơ Hoàng Trung Thông đã ghi nhận bằng cảm xúc và suy nghĩ khi đọc Nhật ký trong tù:
Tôi đọc trăm bài trăm ý đẹp
Ánh dèn tỏa rạng mái đầu xanh
Vần thơ của bác vần thơ thep
mà vẫn mênh mông bát ngát tình
Nhật ký trong tù là món quà, là lộc quý Người ban tặng cho mọi người. Nhật ký trong tù vào trường học, trên diễn đàn thơ, trong sổ ghi chép của người chiến binh và mở ra với thế giới bên ngoài.
Một thế hệ các nhà nghiên cứu, nhà thơ lại tiếp tục nghiên cứu Nhật ký trong tù qua các công trình, sách giáo khoa, bài giảng. Có thể kể các nhà nghiên cứu Vũ Khiêu, Văn Tâm, Phan Cự Đệ, Nguyễn Đăng Mạnh, Phong Lê, Huệ Chi, Hoàng Ngọc Hiến, Trần Đình Sử, Lương Duy Thứ, Trần Thị băng Thanh, Vũ Quần Phương, thiên hướng chung là nghiên cứu với tinh thần phân tích khoa học. Với nhiều nỗ lực một số nhà nghiên cứu đã cho xuất bản Những suy nghĩ mới về Nhật ký trong tù. Cho đến nay nhiều người đã mất, nhiều nhà khoa học vẫn theo đuổi đến cùng định hướng khoa học trên Trong giải thưởng Học tập và làm theo tấm gương của Hồ Chủ tịch (2013), các giáo sư Phong Lê, Vũ Khiêu được tặng giải về các công trình nghiên cứu văn thơ Hồ Chí Minh. Riêng về Nhật lý trong tù, tôi cũng đã viết nhiều bài nhân các dịp kỷ niệm, nhiều ý cũng đã được trình bày, không dễ có cái mới. Với tôi, duy chỉ có một bài có ấn tượng nhằm phê phán Lê Hữu Mục với tác phẩm Nhật ký trong tù không phải của Hồ Chí Minh. Vậy thì tác giả thật là ai? Lê Hữu Mục đã bịa đặt cho rằng đa phần thơ trong tác phẩm là của ông già Lý một hảo hán cùng bị tù ở nhà tù Victoria năm 1931-1933. Nhà nghiên cứu Phan Ngọc cũng đã có một số ý phê phán. Tôi đi sâu vào đặc điểm của tập thơ là tập ký có ghi chép trên các bài thơ trùng với huyện mà người bị áp giải trong suốt 388 ngày Người bị giam giữ. Tôi đã có dịp may được xem hiện vật, lần dở các trang. Không có chuyện bịa đặt là Người cùng già Lý viết chung cuốn sổ tay. Lê Hữu Mục cũng đã nói sai sự thật cho rằng cuốn sổ có 100 bài và bìa màu xanh, thực sự thì cuốn sổ màu vàng nhạt và có 133 bài thơ. Mọi sự xuyên tạc đều không tồn tại và bị lên án.
Nhật ký trong tù không phải là sự kiện văn học của một dân tộc mà nhanh chóng lan tỏa trên thế giới. Cho đến nay, hầu như Nhật ký trong tù được dịch ra hầu hết các nước lớn qua các ngôn ngữ Pháp, Anh, Nga, Trung Quốc, Tây Ban Nha. Tập thơ được hoan nghênh, các chính khách, nhà báo, nhà văn đều khen ngợi ở phẩm chất cao đẹp, ý chí bất khuất của tác giả trong một hoàn cảnh rất khó khăn. Nhiều bài viết ca ngợi chủ nghĩa nhân đạo, tình yêu thương con người. Người viết hòa nhập với cuộc đời thường, với những người cùng hội cùng thuyền, tuy gian khổ nhưng vẫn tin tưởng vào ngày mai. Tập thơ ấy có triết lý sây sắc, có tầm nhìn xa và có nghệ thuật biểu hiện thành thực,n gợi cảm, Khen ngợi Nhật ký trong tù những người viết không bị ràng buộc với chức vụ của Hồ Chủ tịch mà chủ yếu là sự cảm nhận bình đẳng cái hay, cái đẹp của tập thơ. trước hết, phải kể đến ý kiến của các nhà văn Trung Quốc như Quách Mạt Nhược, Viên Ưng, Hoàng Tranh. Nhà văn Quách mạt Nhược đã nêu lên ba ưu điểm, ba phẩm chất của tập thơ. Về tư tưởng, dường như bài nào cũng có chât thép, câu thơ nào cũng có chất thép. Vê phản ánh hiện thực, tập thơ đã miêu tả chán thực bộ mặt của xã hội Trung Quốc vào những năm 1942-1943 dưới chế độ Tưởng Giới Thạch. Về nghệ thuật, một số bài để bên cạnh thơ Đường, thơ Tống cũng khó phân biệt. Đó là những lời khen chân tình sâu sắc. Nhà thơ Viên Ưng cho rằng người đọc xong tập thơ thấy một con người, một bậc đại chí, đại nhân, đại dũng. Nhà nghiên cứu Hoàng Tranh đã ghi chép tỉ mỉ xuất xứ của các nhân vật và địa chí trong Nhật ký trong tù. Tập thơ có hai bản dịch ở Mỹ: Một là của Harrison do nhà Bantam xuất bản. Trong lời giới thiệu, người viết đã nêu lên những ý tưởng mới về những bài thơ không chỉ viết bằng hoa và lá, sông và núi mà đưa cả chất thép vào trong thơ. Harrison gọi Hồ Chí Minh là "Nhà thơ có tâm hồn con rồng"(1) với ý tưởng con rồng thoát khỏi ngục tù, con rồng sẽ bay. Harrison cho rằng với nhiều bài thơ tác giả đã viết văn bia cho chính mình.
Cũng ở Mỹ, tôi gặp dịch giả Huỳnh Sanh Thông một người có tinh thần dân tộc, có trình độ dichj thuật cao. Tôi hỏi ông về tác phẩm Nhật ký trong tù, ông trả lời: "Tôi đã dịch Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm, Ngục trung nhật ký của Phan Bội Châu và Nhật ký trong tù của Hồ Chí Minh". Đặc biệt nhà báo mỹ Han-bơtam cho rằng: Nhật ký trong tù là cuốn sách hay nhất của Hồ Chí Minh. Ở Pháp, bản dịch Nhật ký trong tù của Phan Nhuận có thể xem là một trong những bản dịch đầu tiên về Nhật ký trong tù.
Nhiều nhà văn, nhà báo ca ngợi Nhật ký trong tù như Jean Lacouture, Boudarel, Rôgiê Đơnnuyx đều chú ý đến phong cách sáng tạo của Nhật ký trong tù và họ còn đưa ra một số nhận xét về ảnh hưởng của thơ phương Tây với Nhật ký trong tù. Ở Cu-ba, nhà thơ Phe-lic Pi-ta Rôdrighết đặc biệt ca ngợi Nhật ký trong tù: "Nhật ký trong tù như một tòa nhà bằng ngôn ngữ vững chắc và đẹp, mỗi bước đi đều chạm vào gốc rễ sâu xa của một trong những con người kỳ diệu ít có, những con người như những tảng đá lớn làm nền cho nhân loại".
Nhà thơ Phi-lip-pin Vi-en-xiô R Hô-xê cho biết: "Ở một số trường đại học Phi-lip-pin thường có những cuộc tọa đàm bàn luận về thơ, những nhà thơ nổi tiếng trên thế giới như Hainơ, Rilkeb Aragông, Neerrruda, Eptusenkô, trong đó thơ Hồ Chí Minh chiếm một vị trí quan trọng, thơ của Người khích lệ và gắn với cuộc đấu tranh của chúng tôi cho tự do". Cũng có thể nói thơ của Hồ Chủ tịch thực sự là một đọng lực tinh thần giúp cho những ai đang vượt qua những khó khăn, khẳng định thêm sức mạnh của mình để dành những thắng lợi. Nhiều nhà văn, nhà thơ nước ngoài không có dịp đọc cả tập thơ, nhưng chỉ tiếp xúc với một hai bài đã có những ấn tượng đặc biệt. Nhà văn Đức Éc-hác Séc-nơ đọc bài thơ Học đánh cờ và có nhận xét: Tôi đã đọc kĩ bài thơ mà người viết về Học đánh cờ, đây là một nhận thức có tầm chiến lược, chiến thuật rất cao". Cũng ở nước Đức, trong tập tuyển thơ Những đêm hành quân của Việt Nam, có đăng bài thơ Hoàng hôn:
Gió sắc tựa gươm mài đá núi
Rét như rùi nhọn chích cành cây
Chùa sa chuông giục người nhanh bước
Trẻ dắt trâu về tiếng sáo bay
Đúng là một bức tranh phong cảnh đồng quê của phương Đông như tác giả nhận xét. Thiên nhiên có lúc khắc nghiệt nhưng cuộc sống con người vẫn diễn ra quen thuộc, bình yên, gần gũi.
Từng bài, từng bài, Nhật ký trong tù có nhiều bài thơ hay. Nhà phê bình Hoài Thanh cho rằng thơ hay có khoảng trên dưới ba chục bài, một tỉ lệ cao dối với một tập thơ. Mỗi người có thể tìm đến những bài thơ mình yêu thích, thậm chí những câu thơ yêu thích về nhiều phương diện của cuộc sống, và đây là những câu thơ suy nghĩ về đất nước trong cảnh đời nô lệ:
Trên đời nghìn vạn điều đắng cay
Cay đắng chi bằng mất tự do
Và mơ ước:
Canh bốn canh năm vừa chợp mắt
Sao vàng năm cánh mộng hồn quanh,
Và cảnh ngộ hiện tại của riêng mình:
Ở tù năm trọn thân vô tội
Hòa lệ thành thơ tả nỗi này
Những câu thơ viết về ý chí đấu tranh không lùi bước trước khó khăn: Giầy giách đường lầy chán lấp lánh, Vẫn còn dẫn bước dậm đường xa, Nghĩ mình trong bước gian truân, Tai ương rèn luyện tinh thần thêm hăng. Những câu thơ viết về tình thương: Giãi gió dầm mưa chẳng nghỉ ngơi, Phu đường vất vả lắm ai ơi, Ngựa xe hành khách đường qua lại, Biết cảm ơn anh được mấy người. Những câu thơ tin tưởng vào ngày mai: Phương đông màu trắng chuyển sang hồng, Bóng tối đêm tàn quét sạch không, Hơi ấm bao la trùm vũ trụ, Người đi thi hứng bỗng thêm nồng...
Thật khó để xác định trong Nhật ký trong tù bài thơ nào là hay nhất vì có nhiều bài thơ hay. Cấu trúc thơ trong Nhật ký trong tù có nhiều lớp nghĩa không dễ phát hiện và khai thác hết. Nhiều bài thơ khó, rất hay như thách đố người đọc, bài thơ Nhập lao Tĩnh Tây có những ý kiến khác nhau của giáo sư Đặng Thai Mai, giáo sư Hoàng Xuân Nhị, nhà thơ Hoàng Trung Thông. Bài thơ Cảnh chiều tối không dễ tìm ra chủ đề và lý giải nội dung một cách thuyết phục:
Hoa hồng nở hoa hồng lại rụng
Hoa tàn hoa nở cũng vô tình
Hương hoa bay thấu vào trong ngục
kể với tội nhân nỗi bất bình
Nhật ký trong tù quy tụ nhiều tri thức về chính trị, triết học, đạo lý. Bảy mươi năm đã trôi qua, giá trị của tác phẩm được tôn vinh, nội dung được khai thác nhiều. Song không thể nói là đã tìm hieeurnghieen cứu đầy đủ về tác phẩm. Có thể nói nhiều vấn đề được đặt ra trong Nhật ký trong tù như tư duy của Nhật ký trong tù, tính nhất quán về tầm cao và chiều sâu của 133 bài thơ của tác phẩm. Minh triết của Nhật ký trong tù, sự đánh giá của phương Tây và thế giới về giá trị của Nhật ký trong tù. Người đọc thường nhận xét Nhật ký trong tù ảnh hưởng thơ Đường, thơ Tống, còn ảnh hưởng của thơ ca dân gian, thơ cổ điển đến Nhật ký trong tù như thế nào. Một số nhà nghiên cứu phương Tây còn cho rằng Nhật ký trong tù cũng chịu ảnh hưởng của thơ phương Tây. Nếu có, điều này cũng không dễ phát hiện. Phan Nhuận và Jean Lacouture đã có một số ý kiến theo hướng này. Lâu nay, việc nghiên cứu Nhật ký trong tù như chậm lại, có ý kiến cho rằng về nội dung cơ bản đã được khai thác kĩ. Nhận thức trên không phù hợp với giá trị thực của tác phẩm. Khi tác phẩm Nhật ký trong tù xuất hiện nhiều bài viết luận bàn về vấn đề dịch thuật. nả dịch năm 1960 về cơ bản là tốt nhưng vẫn có thể bổ sung ở bài này bài khác, câu này câu khác. Điều này nhiều người đã làm, một bài thơ hay có thể có ba bốn bản dịch khác nhau, không nên chữa chạy bản dịch cuả người đi trước nhất là khi họ đã qua đời. Thực sự dịch thơ Bác rất khó. Có lần người nói: "Thơ các chú dịch hay hơn thơ Bác". Nhận thấy điều đó nhưng Người không tham gia vào việc sửa chữa bổ sung. Theo lời của nhà thơ Khương Hữu Dụng, chỉ có một lần duy nhất trong bài thơ Thượng sơn ở hai câu cuối nhà thơ Xuân Diệu dịch:
Quân ta khí mạnh nuốt Ngưu Đẩu
Thề đuổi xâm lăng diệt cả bầy
Bên cạnh những hàng chứ trên có ghi một hàng chữ nhỏ: Thề diệt xâm lăng lũ sói cày. Nhà thơ Khương Hữu Dụng cho rằng dịch như thế là sát với nghĩa với câu thơ Thề diệt sài lang xâm lược quân.
Trong một buổi họp bàn về dịch thuật Nhật ký trong tù do nhà sản xuất bản Khoa học xã hội tổ chức tại phố Cửa Đông có các vị Nguyễn Sĩ lâm, Phạm Huy Thông, Xuân Diệu và một số nhà nghiên cứu. Ý kiến của Nguyễn Sĩ Lâm cho rằng bài thơ Bị hạn chế dịch thô thiển nhất là ở câu thứ hai. Thực ra tác giả chỉ nói bị hạn chế "Cửa tù khi mở không đau bụng, Đau bụng thì không mở cửa tù". Chỉ thế thôi người đọc sẽ hiểu hoàn cảnh và yêu cầu của người trong cuộc. Trong bài thơ Cảnh chiều tối:
Cô em xóm núi xay ngô tối
Xay hết lò than đã rực hồng (1)
Có ý kiến cho rằng không thể dùng chữ em với Hồ Chủ tịch vì nó thân tình quá, dễ hiểu lầm. Nhà thơ Xuân Diệu nói: "Hiểu lầm hay không là do người tiếp nhận. nếu thay chữ em thành chữ gái (Cô thôn thiếu nữ ma bao túc) thì câu thơ dịch sẽ chịu ba dấu sắc nặng nề Cô gái xóm núi xay ngô tối".
Bàn luận nhưng rồi không kết luận, Nhật ký trong tù có cần bổ sung về phần dịch thuật, ở chừng mực nào.
Bảy mươi năm đã trôi qua, giá trị của Nhật ký trong tù vẫn bền vững, cần có những nỗ lực mới trong nghiên cứu, trong giảng dạy ở nhà trường về tác phẩm có giá trị với tầm vóc lớn nhất trong thơ ca Việt nam thời kỳ hiện đại.
1 Hồ Chí Minh - Nhật kí trong tù-Lời nói đầu, nhà xuất bản văn học 1960 trang 4
(1) Bản dịch bài thơ "Chiết tự"
Người thoát khỏi tù ra dựng nước
Qua cơn hoạn nạn rõ lòng ngay
Người biết lo âu ưu điểm lớn
Nhà lao mở cửa ắt rồng bay