Đi tìm cái tôi đã mất
Nguyễn Khải
1.
Năm 70 tuổi tôi bắt đầu chán viết, người rã ra, đọc sách
cũng nằm, đọc được mười lăm phút chữ nghĩa đã loè nhoè, chả rõ mình đang đọc
cái gì. Rồi ngủ. Ngủ như chim, một chớp mắt đã tỉnh, tiếp tục đọc nốt cái nửa trang
đọc dở vẫn cứ lờ mờ vì chả còn nhớ họ viết cái gì trong cái nửa trang vừa đọc.
Cũng năm ấy tôi được trao giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt 2.
Mừng thì rất mừng nhưng tôi đã nhận ra ngay đây là tấm bia mộ sang trọng cắm
lên một đời văn đã tới hồi phải kết thúc. Thế là lại buồn, ra vào ngẩn ngơ cả
tháng. Rồi quyết định ra chơi ngoài Bắc, trở lại quê ngoại là nơi tôi đăng ký
tòng quân năm 1946, cũng là nơi tôi tập tọng viết những bài báo kháng chiến đầu
tiên in litô vào năm 1949. Nó mở đầu cho nhiều chục năm tiếp theo, vừa là anh bộ
đội vừa là nhà báo nhà văn. Cái thị xã quạnh quẽ, tơi tớp, tối tăm, toàn một
màu xanh và đen những năm nào, giờ đã biến hoá thành một quận của Hà Nội hay
Sài Gòn hôm nay. Lại nhớ tới những dãy phố ngắn ngủi, nhà thấp, hè hẹp, rợp
bóng nhãn, mặt người hiền lành, dáng đi thong thả, thị xã như cái làng lớn, đi
một đoạn đường phải chào hỏi không biết bao nhiêu là người vì toàn người quen cả.
Năm chục năm sau, trở lại cái thị xã của tuổi mới trưởng thành, mà là trở về lần
thứ ba (hai lần trước cách đây đã hơn hai chục năm) , cái mảnh đất thân thuộc
đã hoá ra xa lạ. Đạp xe cả ngày chả gặp người quen nào, hoặc có gặp nhưng đã là
hai ông già ở tuổi bảy mươi làm sao nhớ lại gương mặt của nhau cái thời mới mười
tám đôi mươi. Lần về thứ hai vẫn còn ba người quen cũ, một người là Thuận, đại
tá về hưu, một người là Tùng, trung đội phó, một người là Mễ, tiểu đội trưởng
là những cấp chỉ huy đầu tiên của tôi trong cuộc sống quân ngũ. Lần này về gặp
anh Thuận, cũng là ông chủ báo đầu tiên của tôi, anh hơn tôi vài tuổi. Còn hai
người kia đều mới mất ở tuổi ngoài bảy mươi cả. Đường phố không quen, mặt người
không quen, còn lại một ông bạn thân tối ngày đi họp, đủ các thứ hội hè để ông
đến họp, vẫn là cái khát khao của người đã già, đã nghỉ hưu có dịp gặp lại bạn
cũ, trò chuyện là chính, nhắc lại chuyện ngày xưa là chính, rồi than thở, đủ thứ
than thở, chuyện nhà chuyện nước. Cũng buồn nhỉ? Chuyện
người già có vui bao giờ, người đã xong một việc có làm gì cũng không thể vui.
Vì tôi là người có gốc địa phương nên tỉnh uỷ có gặp và mời ăn một lần cho phải
phép. Nhưng nhìn những gương mặt quan chức của tỉnh hôm nay mà kinh ngạc. Mặt
người nào cũng đầy những múi thịt, sần sùi, nói nhiều, cười to, lời lẽ nhạt nhẽo,
dung tục, và không bao giờ nhìn thẳng vào mặt mình để nói, cứ như là đang nói với
một ai khác ngồi cạnh mình hoặc ngồi sau mình. Bữa sắp về Hà Nội, bí thư tỉnh uỷ
lại mời gặp, không phải là gặp chính thức mà là cùng ngồi ăn sáng với ông vì
ông cũng đang bận. Buổi gặp vừa hình thức vừa khó chịu vì chỉ có người lãnh đạo
của tỉnh nói, nói như người rao hàng, mắt nhìn đâu đâu, bụng nghĩ đâu đâu. Tôi
chỉ còn nhớ một chuyện, có một ông tướng, là danh tướng, người địa phương, có
đem một giống hoa lạ từ Hà Nội về, tự tay ông trồng ở vườn hoa của tỉnh uỷ vì
phải chọn đúng ngày, đúng giờ, cả đúng hướng nữa mới đem lại thịnh vượng, hạnh
phúc cho dân trong tỉnh. Thật vậy sao?
Trong mấy ngày xuống xã vừa vui vừa buồn. Ai cũng giàu
có hơn trước, nấu cơm bằng nồi cơm điện, tối xem tivi mầu, giờ rảnh thì xem
phim bộ. Mỗi xóm đều có cửa hàng cho thuê băng vidéo, có gái điếm cho ngủ chịu
đến mùa trả bằng thóc, có cờ bạc, có hút thuốc phiện và chích heroin, thành phố
có gì ở làng quê đều có, cả hay lẫn dở, dở nhiều hơn hay. Tôi về một xã, xã cho
tôi ở nhà một anh bưu tá, lúc rảnh rỗi hỏi chuyện gì anh cũng bảo không biết. Ở
xã ba ngày, đảng uỷ, uỷ ban không ai tiếp cả. Có một buổi tối có một anh chàng
to béo đến chơi với gia đình, cả vợ lẫn chồng nhà chủ ăn nói thưa gửi, bộ điệu
khúm núm. Anh ta ngồi ưỡn người trên ghế tựa, hai chân xoạc rộng, hai bàn tay đặt
lên bụng, nói hỏi trống không, thỉnh thoảng đưa mắt nhìn tôi nhưng không hỏi
gì, chào cũng không, mắt nhìn cứ lừ lừ, mà hắn chỉ đáng tuổi con tuổi cháu. Tôi
cứ nghĩ tay này hẳn là dân buôn bán ở tỉnh có họ hàng gì với anh chủ nhà, tạt
qua chốc lác rồi đi. Nhưng anh bưu tá lại bảo đó là ông chủ tịch xã. Lại một ngạc
nhiên nữa! Mấy ngày sau lại về một xã thuộc phía Bắc tỉnh. Cách đây đã ba chục
năm tôi đã đi đi về về xã đó khoảng một năm để viết về một anh chủ tịch xã chưa
tới ba mươi tuổi trong cái thời có cao trào lập hợp tác xã nông nghiệp. Ngồi
chơi ở phố huyện kề liền xã bất ngờ lại gặp người quen cũ của mấy chục năm trước.
Hiện giờ ông ấy đã ngoài sáu chục tuổi, có cửa hiệu chụp ảnh ở ngay phố, to béo,
rềnh ràng, chuyện gì cũng biết, lại biết cách thuật lại về mọi cái biết của
mình một cách sống động, tươi rói, nghe chuyện mà tưởng như chính mình cũng được
chứng kiến. Nhà văn mà gặp được một người như thế là có thể nghĩ ngay một cuốn
sách sẽ viết, viết cũng nhanh thôi, vì mọi vật liệu đã sẵn sàng. Bao nhiêu chuyện
sui sẻo, buồn bã của chuyến đi bất thần được đền bù quá hậu hĩ nhân một lần gặp
lại người quen cũ. Đang mừng khấp khởi liền bị mấy ông xã nhảy vô phá đám, đi một
bước có trưởng công an xã theo một bước, vừa là người hướng dẫn vừa là người bảo
vệ. Chỉ được trò chuyện với người đã được xã giới thiệu và ăn ngủ tại nhà ông
bí thư xã. Nhưng tôi đâu có chịu thua hoàn toàn. Xuống cái xã bị ghẻ lạnh thì
tôi chơi với dân, viết về một ông nông dân bị giời hành, được bạn bè khen là rất
khá. Về cái xã được chiều chuộng quá mức tôi viết được cái bút ký “Mất toi một
cuốn sách”. Sang tuổi 70, mọi hoạt động của con người đều chậm, đều kém,
riêng cái chuyện viết lách của tôi vẫn giữ được phong độ gần như xưa, vẫn viết
rất nhanh, riêng cái nhìn thì trào lộng nhiều hơn, ngậm ngùi nhiều hơn. Nó là
thứ hương vị thơm ngát chắt ra từ hơn bảy mươi năm được làm người.
2.
Tôi là một đứa trẻ khi bước vào đời có nhiều điều thua
thiệt nhưng tôi đã biết níu chặt lấy thời thế mà leo dần lên. Tôi nói thế chả
phải vì cái thói cơ hội, thời này có mấy ai thích nói mình thành tài là nhờ
cách mạng. Nhưng có nhiều người được cách mạng ôm hẳn vào lòng nâng niu, vỗ về
mà vẫn không nên người thì sao? Là vì họ còn thiếu một yếu tố nữa, thiếu cái đó
dầu họ có được bước trên thảm đỏ, kẻ nâng người dắt một đời vẫn không ra con
người tử tế. Mà tôi thì có, có dư thừa. Ấy là cái tính hài hước bẩm sinh, trước
hết là biết giễu mình, theo dõi từng bước đi, từng câu nói của chính mình bằng
cái nhìn của người khác vừa nghiêm khắc vừa bỡn cợt. Sau mình đến người, tôi
cũng hay nhìn ra cái khía cạnh buồn cười ở người khác dầu họ xuất hiện dưới cái
vỏ trang trọng đến thế nào. Cái buồn cười là cái trái nghịch trong cùng một người,
kẻ vô luân nói chuyện đạo đức, tên ăn cắp dạy dỗ phải bảo vệ của công, người hống
hách lại là tên nịnh bợ bậc nhất. Nếu tán rộng ra thì còn vô vàn chuyện buồn cười
mà ta bắt gặp ở mọi nơi, trong mọi thời gian của cuộc sống. Anh dốt thường làm
ra vẻ thông thái, thằng nhát rất thích xuất hiện như người anh hùng, một chính
khách đầu óc rỗng tuếch luôn tỏ ra uyên bác bằng những lời nói vô nghĩa. Nếu những
người đó có được một chút hài hước, có khả năng tự ngắm mình trong khi diễn trò
thì họ sẽ biết cách tự kiềm chế trong một giới hạn nào đó.
Muốn có cái mình không thể có không chỉ là chuyện buồn
cười mà còn là căn bệnh không thể cứu chữa của nhân loại. Các triết gia, giáo
chủ cũng không thoát khỏi cái trò cười ấy. Họ muốn cho nhân loại cái họ không
thể có, muốn cứu nhân loại bằng những phương tiện nhiều lắm chỉ đem lại mê say
tự huyễn hoặc mà thôi. Học thuyết xã hội hay tôn giáo khôn ngoan phải là học
thuyết mở, có thể là thế này mà cũng có thể là thế khác, luôn luôn biến hoá, lấy
sự biến hoá của thời thế và con người làm mục tiêu tối thượng để tự điều chỉnh.
Học thuyết là do con người làm ra, một trí tuệ sáng láng nhất vẫn cứ bị ràng buộc
bởi nhiều vòng tự giác và không tự giác của thời thế, của cuộc đời. Bởi vì họ
không thể là Thượng Đế để biết hết vô vàn nguyên nhân những tác động qua lại, uốn
éo, bất ngờ của nó đưa đẩy mọi sự vật tới những thay đổi rất nhỏ, không mấy ai
chú ý, cuối cùng là những biến thiên cực lớn. Chả có học thuyết nào dự đoán
đúng những gì sẽ xảy ra trong tương lai và cũng chẳng thể dự đoán được cái kết
cuộc của nhiều sự việc đang xảy ra trong hiện tại. Mọi lời tiên tri đều có tính
mê sảng, đồng cốt. Dành cả một thời thanh xuân để tin vào những lời tiên tri ấy,
về già nhìn lại cái tài sản tinh thần thâu góp một đời chỉ là một cái kho chứa
đủ tạp nham chẳng có một chút giá trị gì.
3.
Tính hài hước là cái thứ mà người cộng sản ghét nhất
vì nó có thể biến mọi chuyện thiêng liêng thành trò cười. Một học thuyết không
thể chứng minh sự đúng đắn của nó trong thực tiễn thì trước sau sẽ biến thành
tôn giáo. Vì tôn giáo là niềm tin, là thói quen, là tập quán, là vâng phục, là ở
thế giới này chỉ có một chân lý, ngờ vực nó, đặt quá nhiều câu hỏi về nó chỉ là
kẻ phản đồ, phải bị trục xuất khỏi cộng đồng, phải bị cách ly, bị ngồi tù để
tránh mọi sự truyền nhiễm có thể. Học thuyết xã hội đã phải đội lốt tôn giáo để
tồn tại thì mọi thứ thuộc về nó đều là thiêng liêng. Lãnh tụ thành thần thánh,
lời nói bài viết của họ thành kinh bổn, cuộc sống cá nhân và xã hội của họ đầy ắp
những chuyện phi thường. Hình ảnh của Lenin và Stalin, của Mao Trạch Đông và
Kim Nhật Thành và lời nói của các vị ấy bao trùm lên toàn bộ cuộc sống tinh thần
của các quốc gia họ cầm quyền, làm gì, nói gì, nghĩ gì đều không thoát ra khỏi
cái bóng che ấy. Bài hát về lãnh tụ trang nghiêm như thánh ca, người hát có
dáng điệu sùng bái như tín đồ. Cái thế giới cá nhân của các công dân đã bị đốt
cháy, đã thành tro bụi và tan biến trong hương khói của đền đài. Trong không
khí ngùn ngụt lửa cháy cùng với tiếng sóng hoan hô khi gần khi xa không lúc nào
dứt, vậy những người làm việc bằng trí tuệ sẽ tìm đâu ra một khoảng trời yên
tĩnh và tự do để suy nghĩ về những công trình một đời của riêng mình. Người cộng
sản sẽ không bao giờ hiểu được cách làm việc cá nhân, đơn độc, xa rời quần
chúng, xa rời các phong trào cách mạng có tính địa phương của các nhà trí thức
thấm đẫm “tư tưởng tư sản” ấy. Phải cải tạo họ bằng các chuyến đi thực tế, bằng
các lớp học chính trị ngắn hoặc dài ngày, và bằng cả những lần được gặp gỡ thân
mật với lãnh tụ để có thêm lòng tin vào những lý do phải tự phủ định, để khẳng
định sự nghiệp vĩ đại của quần chúng. Phải bỏ hẳn những tư tưởng triết học và
thế giới quan phù hợp với cách nghĩ, cách nhìn, cách đánh giá của riêng mình,
đã được chứng minh qua những trải nghiệp của bản thân để nhập vào dòng tư tưởng
chính thống, cái triết học chính thống, cách nhìn nhận và đánh giá chính thống,
xét cho cùng chả liên quan bao nhiêu tới cái tâm sự đang ấp ủ, tới những điều cần
phải viết, và trên hết, máu thịt hơn hết là những phát hiện độc đáo của riêng
mình trong lịch sử, trong văn hoá, trong nhân sinh. Mất những cái đó thì còn sống
tiếp làm gì, còn viết tiếp làm gì nên một số đã phải đổi nghề, bỏ nghề sáng tạo
sang nghề cạo giấy, làm một anh công chức hiền lành, mẫu mực, vừa có quyền vừa
có lợi. Cái danh cái lợi cũng có sức quyến rũ người ta lắm, qua nhiều năm tháng
nó đã trở thành ý nghĩa quan trọng nhất để sống, sống với vợ con, với bạn bè, với
xóm làng, với xã hội. Còn một số nhỏ vì không làm nghề gì khác ngoài cái nghề
văn chương nên đã đầu quân về các nhà xuất bản, tuần báo, tạp chí tiếp tục làm
nghề nhưng phải viết trong khuôn phép đã quy định, cũng có đôi lúc đã tự buông
thả theo những cảm xúc tự nhiên hoặc bất chợt bị mê hoặc bởi những hình tượng
nghệ thuật quá đẹp đã trở thành những nạn nhân oan uổng của nhiều vụ án văn tự,
nghĩ lại mà tiếc cho nhiều người, mộng mơ nhiều thì tài năng cũng nhiều đều bị
thui chột ngay từ những năm còn trẻ.
4.
Trong suốt ba chục năm chiến tranh, mỗi người Việt Nam
đã quên hẳn những nhu cầu vật chất và tinh thần của riêng mình để được cùng sống
như mọi người, cùng cảm nghĩ như mọi người, sống cùng sống chết cùng chết. Học
thuyết Mác và vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng Sản được tôn vinh đến tuyệt đối.
Vì số phận cá nhân gắn liền với tập thể với dân tộc, trùng hợp khít khao với các
mục tiêu chính trị của đảng cầm quyền và những tham vọng của người lãnh đạo.
Nhưng cả mấy thế hệ cùng tham gia chiến tranh, sống trong một môi trường xã hội,
chính trị của một đất nước đang có chiến tranh cũng là một tai hoạ khôn lường.
Trong chiến tranh tập thể gạt phắt cá thể sang một bên, có thể giẫm đạp lên nó
cũng chả mất mát gì, vì chiến tranh đòi hỏi sự nhất trí, cần sự ra lệnh đúng
lúc của nhiều cái đầu chứ không có thời gian bàn luận, sai đúng có sự tham gia
của nhiều cái đầu. Vả lại nếu người lãnh đạo tính toán sai lập tức sẽ bị đối
phương trừng phạt ngay, không sớm tỉnh ngộ thì cả sự nghiệp có thể bị đổ vỡ. Đến
thời hoà bình thì chỉ còn dân chúng đối mặt với chính quyền, quyền lợi khác
nhau, nguyện vọng khác nhau, có trăm ngàn thứ khác nhau trong một cộng đồng:
dân tộc, tôn giáo, văn hoá, điều kiện sống… trong một thời gian dài tạm quên
đi, tạm gác lại để lo việc lớn, lúc này nhất loạt trỗi dậy, đòi hỏi và mỗi cá
nhân đều thấy cái mình đòi là quan trọng nhất, bức thiết nhất. Độc lập có rồi,
tự do có rồi, vậy cái hạnh phúc của mỗi chúng tôi nhà nước định quên sao? Nhưng
người dân phải tìm ra cơ hội nào để nói, đến chỗ nào để nói, dùng phương tiện
gì để nói. Nói với tổ chức, với các đoàn thể mình là một hội viên, không ai
nghe cả. Nói trên báo chí không báo nào dám đăng. Viết kế sách, thỉnh nguyện gửi
lên các cấp có thẩm quyền thì chả bao giờ nhận được trả lời. Vậy phải làm gì nhỉ?
Làm loạn không dám, biểu tình đúng pháp luật cũng chưa có tiền lệ. Người đứng đắn
bộc lộ sự không bằng lòng của mình tại các cuộc họp lập tức bị những kẻ cơ hội
trấn áp tức thì, bị cơ quan an ninh ghi vào sổ đen, thăng chức nên lương từ nay
không thể, chỉ còn đợi ngày về hưu thôi. Nhưng dân chúng vẫn có cách xả nỗi bất
bình của họ bằng cách sáng tạo ra nhiều chuyện tiếu lâm chính trị. Trong cả nước
không đâu có nhiều chuyện tiếu lâm bằng Hà Nội vì nó là thủ đô hành chính, mọi
chuyện cung đình vừa thật vừa giả tràn gập các quán cà phê mỗi ngày. Không ra
được báo viết thì làm báo mồm vậy, lời nói bay đi lấy đâu làm bằng, tưởng như
vô hại mà hại vô kể. Vì nó sẽ thành dư luận, không ai bắt giam được dư luận, giết
được dư luận, cái dư luận hỗn tạp, vô sở cứ mở rộng mãi ra, bao trùm mọi việc mọi
người trở thành mặt bằng mới để đặt ra các tiêu chuẩn sống cho một thời. Cái
tiêu chuẩn mới có tên gọi là “mặc kệ nó”. Nó là người khác, là
nhà nước, là bất cứ ai, bất cứ việc gì không có quan hệ trực tiếp tới các lợi
ích cá nhân mình. Cái cá thể sau một thời gian dài nhập vào cái tập thể đã tự
tách ra khỏi nó để tìm lại mình. Nhưng cách tìm lại ấy thường thuộc về phía
tiêu cực của con người, lấy lợi ích bản thân làm mục tiêu nên không tạo ra được
sự thăng hoa, sự tự do chân chính, là môi trường cho mọi sáng tạo độc đáo, vừa
thấm đẫm tính cá nhân vừa thấm đẫm tính thời đại ở yếu tố tiền phong của nó. Ở
đây tôi muốn nói thêm, tự do được nuôi dưỡng tự nhiên trong môi trường dân chủ
là tự do của cống hiến, còn tự do vừa thoát ách chuyên chế thường có tính phá
hoại, trả thù, để bù lại những năm tháng bị tước đoạt. Cứ so sánh về tự do của
một xã hội dân chủ nhiều trăm năm như Hoa Kỳ và tự do vừa giành được của nước
Nga Xô Viết là đủ rõ. Vì nó không được chuẩn bị, không được giáo dục, mọi bản
năng của con người được xổng ra nhất loạt sẽ gây hỗn loạn cho cộng đồng, nhiều
hơn là xây dựng. Dân chủ và tự do phải có thời gian để làm quen, để học cách sử
dụng và bảo vệ, phân được ranh giới giữa cá nhân và cộng đồng. thành pháp luật,
thành tập quán mới có thể đơm hoa kết trái được.
5.
Một đất nước bị xâm lược, rồi bị nô dịch, dân chúng
thành nô lệ không được pháp luật che chở, làm người cũng khó nói gì tới ý thức
cá nhân trong mỗi con người. Ý thức cá nhân là ý thức về cái riêng biệt của
mình, về cái có thể cống hiến của mình cho cộng đồng không giống với một ai do
có một cách cảm nhận riêng, một cách suy nghĩ riêng, từ đó… Những cái giá trị
cá nhân chỉ được nhìn nhận, được tôn vinh ở những xã hội tương đối tự do, các mối
quan hệ giữa người với người tương đối tốt đẹp. Ở xã hội tư bản mà chúng ta vốn
có thành kiến là rất xấu xa lại thường hay cho những tiếng kêu cứu, bảo vệ những
giá trị truyền thống của cá nhân, vì đồng tiền đang làm mất phẩm giá của con
người, phá vỡ nền tảng đạo đức, làm rối loạn các mối quan hệ xã hội. Con người
được sống no đủ, trong tiện nghi mà vẫn đối địch với nó, muốn thoát ly khỏi nó
vì không được thoả mãn những nhu cầu về tinh thần. Ta hay lấy những chuyện đó để
làm chứng một cách hả hê cho sự tha hoá của con người sống dưới chế độ tư bản.
Vậy các công dân của chế độ xã hội chủ nghĩa thì sao? Chả có ai kêu ca gì. Nhà
văn là người có trách nhiệm chăm lo cuộc sống tinh thần của đồng loại cũng
không kêu. Có một nhà văn Nga [Vladimir Dudinzev / Владимир
Дудинцев - chú thích của Diễn Đàn] viết
cuốn sách Người ta không chỉ sống bằng bánh mì [Не хлебом
единым - chú thích của Diễn Đàn] bị cả
giới văn nghệ Liên Xô phê phán. Ông đã viết sai vì các nước xã hội chủ nghĩa rất
coi trọng cuộc sống tinh thần của các công dân. Họ đọc sách rất nhiều, trên xe
điện, xe buýt, trong công viên, đứng xếp hàng từng dãy dài mua thực phẩm, mua
vé xem vũ kịch, nghe âm nhạc họ đều mở sách đọc rất chăm chú, tưởng đâu như cuộc
sống đích thực của họ là ở các trang sách. Chỉ có những giây phút chìm đắm
trong sự đọc họ mới có cơ hội ngẫm nghĩ về thân phận của mình, của đồng loại,
tìm lại cái bản gốc cá nhận đang lưu lạc ở một góc khuất nào đó của riêng mình.
Rời khỏi trang sách là rơi ngay vào vòng quay của trăm ngàn công việc chả có
nghĩa lý gì ngoài sự mưu sinh để tồn tại. Những ngày nghỉ, những giờ tạm gọi là
rảnh rỗi họ cũng không được ngồi một mình, ngẫm nghĩ một mình, có bao nhiêu buổi
lễ kỷ niệm lớn nhỏ, những phong trao cam kết thi đua và vô vàn cuộc họp của
ngành của giới đã choán hết phần thời gian còn sót lại… Cuộc sống tập thể đã nhấn
chìm cuộc sống cá nhân, cuộc sống trong chiến tranh đã xoá nhoà mọi thói quen của
cuộc sống thời bình. Lúc nào cũng có kẻ thù rình rập đâu đó để tìm cớ lật đổ chế
dộ bằng vũ trang, hay bằng diễn biến hoà bình. Lúc nào cũng được đồng chí trong
chi bộ, bàn bè cơ quan giám sát mọi tư tưởng và hành vi để ngăn chặn mọi biểu
hiện của chủ nghĩa cá nhân của mỗi thành viên. Lúc nào cũng phải đề phòng, phải
đề cao cảnh giác cách mạng, không tin cậy bất cứ ai, kể cả bạn bè. Chỉ có một
điều lạ, là trong hoàn cảnh sống không có một tí tự do nào cho cá nhân mà chúng
tôi vẫn sống được, lại còn viết văn làm thơ được!
6.
Suốt 80 năm sống dưới ách đô hộ của Pháp, chúng ta vẫn đặt
được những viên gạch đầu tiên cho nền văn xuôi Việt Nam. Những truyện ngắn, tiểu
thuyết, phóng sự, tuỳ bút của thời ấy được in trên các tuần báo hoặc xuất bản
thành sách nay đọc lại vẫn thích thú, vẫn làm ta cảm động. Nhiều truyện được đọc
từ tuổi niên thiếu vẫn ám ảnh ta tới tận lúc tuổi già, và một loạt các nhà thơ,
nhà phê bình văn học của cái thời gọi là thuộc địa đã trở thành những tên tuổi
lớn tồn tại mãi mãi trong lòng nhiều thế hệ bạn đọc. Làm thân nô lệ mà vẫn trỗi
lên thành những tài năng lớn là sao? Không chỉ trong văn chương mà còn cả trong
mỹ thuật, trong kịch nghệ. Không chỉ trong văn nghệ mà trong cả khoa học, giáo
dục, trong kinh doanh theo kiểu tư bản và trong nhiều nghề truyền thống. Tất cả
đều được bắt đầu từ những năm đầu thế kỷ, được phát sáng, được bộc lộ mạnh mẽ
các tài năng cá nhân và họ đã trở thành người khai sáng, người mở đường, thành
tổ nghề, không chỉ có tài lớn mà còn có đức lớn, là những nhân cách kiểu mẫu
cho con cháu, cho giống nòi, đều là chuyện có thật cả, không thể bóp méo hoặc
bác bỏ. Mà giải thích về nó cũng rất đơn giản. Chế độ tư bản của Pháp và Châu
Âu tiến bộ hơn, văn minh hơn chế độ phong kiến tập quyền của Châu Á tới vài thế
kỷ, là khoảng cách giữa hai thời đại, nói như cụ Phan Chu Trinh. Thời Pháp thuộc
bọn thực dân chỉ cấm, bỏ tù, xử bắn những người dám chống đối nó, trước hết là
những người cộng sản. Cuộc sống của dân chúng vẫn lầm than như thời xưa, như thời
phong kiến, khổ nhất vẫn là nông dân, nhưng xã hội có thêm nhiều nghề mới do
công cuộc khai thác tài nguyên ở thuộc địa, hình thành dần nền kinh tế tư bản
chủ nghĩa, có đô thị và các trung tâm buôn bán, có các đường lớn xuyên quốc gia
và liên tỉnh, có cầu cống và đường sắt, có báo hàng ngày, có tuần báo và tạp
chí. Tiếng nói của công chúng sau nhiều thế kỷ câm bặt đã được cất lên bày tỏ
thân phận và nguyện vọng của mình, dẫu còn yếu ớt nhưng đã gây được tiếng vang
trong cả nước. Dầu xã hội phát triển một cách nhem nhuốc, đau đớn nhưng vẫn hơn
cái thời tù mù, tối tăm của thời phong kiến. Thời thế là vị tư lệnh tối cao,
không có học thuyết nào, một thiên tài chính trị nào dám chống lại những mệnh lệnh
của nó. Dám chống lại nó học thuyết sẽ tiêu tan, các chính khách thì thân bại
danh liệt. Chế độ thực dân tuy tàn bạo nhưng nó là sản phẩm của thời đại này
nên nó vẫn có khả năng ươm cấy nhiều nhân tố tích cực, có giá trị bền vững cho
những xứ sở nó đô hộ. Còn những vương triều phong kiến dẫu được cai trị bởi các
bậc minh quân thánh trí vẫn là những xã hội hủ lậu và thuộc về quá khứ. Tài giỏi
như Khang Hy, Càn Long nếu còn trị vì Trung Quốc tới cuối thế kỷ 19 mà không chịu
thay đổi thể chế đã quá cũ kỹ thì vẫn cứ thua, có khi còn thảm bại hơn vì lòng
kiêu hãnh bệnh tật của họ. Cách tổ chức xã hội của giai cấp tư sản dẫu có xấu
xa tới tận đâu cũng vẫn tạo được những môi trường tự do và dân chủ hơn, mở ra
những cơ hội mới cho sự phát triển tài năng của mọi cá nhân và của cả cộng động.
Lại lấy thêm một ví dụ về nước Nga trong non một thế kỷ qua. Dưới chế độ Xô Viết,
người dân Nga được nhà nước chăm lo hoàn toàn từ khi sinh đến khi chết, nhưng họ
vẫn không thích, vẫn thấy ngột ngạt vì đó là cuộc sống không phải lo nghĩ của một
trại tập trung, con người bị đánh số, bị xếp theo khuôn, theo hàng, chỉ nhìn thấy
đám đông chứ không thể nhìn ra từng con người riêng biệt, kể cả trong triết học
và văn chương. Còn thời bây giờ là một xã hội mạnh ai nấy lo, người người lấn
chen nhau, tranh cướp nhau vì những tham vọng không được kìm nén, kỷ cương cũ bị
xoá bỏ, kỷ cương mới chưa kịp hình thành, mọi sự đều phải làm lại từ đầu từ quốc
kỳ, quốc ca, quân kỳ… Nhưng xem ra chả có mấy ai than thở về hiện trang hỗn loại,
họ cảm thấy thoải mái, bằng lòng với cuộc sống đầy bất trắc của hiện tại vì lần
đầu tiên họ được lựa chọn cách sống của mình, thắng thua tự mình gánh chịu,
cũng là lần đầu họ biết nhận ra cái “bản lai diện mục” của chính họ.
7.
Bất cứ nhà nước nào lấy học thuyết xã hội hoặc tôn giáo
thay cho hiến pháp thì trước sau sẽ chuyển đổi thành nhà nước chuyên chế. Vì
trong hàng triệu công dân sẽ có nhiều nhóm người không cùng lòng tin, không
cùng tín ngưỡng với nhà cầm quyền. Họ trở thành những cộng đồng đáng ngờ, sẽ bị
phân biệt đối xử, trước hết là mất quyền tự do tư tưởng, tự do ngôn luận, tự do
xuất bản. Đó là nói về tầng lớp trí thức. Còn những người làm các nghề khác, chả
dính dáng gì đến sách vở cũng sẽ cảm thấy bị tước đoạt nhiều quyền tự do, như
quyền tự do lựa chọn cách sống của riêng mình chẳng hạn. Đã độc quyền về tư tưởng
tất nhiên sẽ độc quyền cả về cách sống, vì mỗi học thuyết đều có phần đạo lý của
nó, nó cần tiêu chuẩn làm người đã được lý tưởng hoá của nó để làm khuôn mẫu
cho tu sĩ và tín đồ. Tôi có một bà cô sống ở Hà Nội suốt thời Pháp tạm chiếm,
là dân cũ của Hà Nội, sau này giải phóng được một năm, bà than thở với tôi,
nghĩ rằng sống với cách mạng thì dễ mà hoá ra rất khó. Bà bảo chính phủ gì việc
lớn không lo toàn lo việc vặt, từ cách ăn mặc, cách yêu đương, cách nuôi dạy
con cái là những việc người dân tự biết cách lo, tự biết cách học, lo không nổi
thì đã có dư luận xã hội lo giùm, từ cổ tới nay vẫn thế mà. Lại nói về những
tín đồ trung thành của chủ nghĩa Mác, những chiến sỹ theo cách mạng từ thuở mới
lập nước là đám văn nghệ sỹ chúng tôi cũng “sống không dễ” trong sự viết lách.
Viết đúng luật lệ thì chỉ có hai chủ đề: căm thù và hy sinh. Cũng chỉ có ba loại
người được tôn vinh: công, nông, binh. Cái thế giới mênh mông, nhiều màu sắc
ngày một thu hẹp và chỉ có hai màu: đỏ là quân ta, đen là quân địch. Văn chương
cách mạng thoạt đầu cũng lạ so với văn chương thời trước nên được bạn đọc trẻ
hoan nghênh. Nhưng cứ phải đọc mãi một vài đề tài quen thuộc, một vài loại người
quen thuộc và những tâm trạng rất quen thuộc ngay những bạn đọc trung thành
cũng phải chán. Chính chúng tôi cũng tự chán mình. Tài đã kém lại bị bó chặt từ
đầu tới chân, xoay tới xoay lui cũng chỉ có một vòng quay, ú ớ một cách nói,
càng viết càng nhảm cũng là phải. Một nền văn nghệ phải phục vụ chính trị (mà
chính trị thì sớm nắng chiều mưa) là đã mất một nửa tự do rồi, lại phải phục
chính trị theo nghĩa các chủ trương, chính sách của từng thời kỳ thì còn gì là
tự do nữa. Ấy là chưa nói mỗi cấp cầm quyền lại có những yêu cầu riêng, những
cách đối xử riêng, lúc nhu lúc cương, cái thằng nghệ sĩ chả còn biết lối nào mà
lần. Văn chương đã đến nông nỗi ấy mà vẫn có giải thưởng quốc gia, nhưng những
tác phẩm được giải thưởng Lenin, Stalin liệu có còn cuốn nào được người Nga hôm
nay muốn đọc lại. Tôi cũng được giải thưởng văn chương cao nhất cấp quốc gia,
nhưng tôi biết chỉ mươi năm nữa, thời thế đổi thay chắc chả còn ai nhớ tới mình
nữa. Tôi là nhà văn của một thời, thời hết thì văn phải chết, tuyển tập, toàn tập
thành giấy lộn cho con cháu bán cân. Buồn nhỉ? Nghĩ lại cũng chả có gì phải buồn,
con người vốn sống trong những chiều kích hữu hạn lại mơ tưởng những gì do con
người làm ra sẽ thuộc về vĩnh viễn, có hoạ rồ! Tất nhiên vẫn có nhiều công
trình của trí tuệ thuộc về cõi bất tử nhưng là của các thiên tài. Với bộ não
con sâu cái kiến, ngước nhìn những cái đầu khổng lồ ấy làm gì cho thêm buồn ra.
Hãy viết những gì trong cái tầm nhìn tầm nghĩ của con sâu cái kiến vậy. Một
cách nghĩ thiếu “tự hào dân tộc” nhưng chắc chắn là một cách nghĩ đúng. Đã từng
có những quốc gia từng nghĩ từng viết rất tự hào, rất kiêu hãnh rằng dân tộc họ
đã sải bước trước nhân loại cả trăm năm, sắp chạm tay vào cánh cửa thiên đàng rồi!
Mà rồi sao nhỉ? Là như mỗi chúng ta đều đã được chứng kiến trong suốt mấy
chục năm nay đấy!
8.
Nhà văn Dư Hoa [Yu Hua, 余华, chú thích của DĐ], một cây bút đang nổi
của văn đàn Trung Quốc, trong lời cuối sách của tiểu thuyết Huynh đệ
(Nhà xuất bản Công an Nhân dân, 2006), ông có viết đại ý, trong lịch sử thế giới
từ thời Trung Cổ đến thời hiện đại phải trải qua 400 năm. Còn ở Trung Quốc từ
thời cách mạng văn hoá, cả đất nước chìm sâu trong bóng đêm trung cổ với thời bấy
giờ với bao nhiên thay đổi đến chóng mặt để đất nước Trung Hoa nhanh chóng bước
vào đội ngũ các đại gia của G8. Cái khoảng cách vời vợi giữa hai thời đại ấy đã
được rút gọn trong có 40 năm. Rằng hay thì thật là hay nếu chỉ nhìn vào toàn cục,
vào cả dân tộc. Nhưng nếu nhìn vào từng cá nhân, những cá nhân không được chuẩn
bị từ căn cơ trong lịch sử, trong văn hoá, trong truyền thống và nhất là trong
nhân cách làm người thì cái rút gọn trong mỗi cá nhân sẽ dẫn tới đâu? Theo ý
tôi (N. K.) là các cá nhân ấy sẽ rất dễ bị GÃY khi gặp phải sóng to gió lớn. Vì
cái lõi của nó chưa đủ cứng, chưa đủ bền, chưa đủ những tố chất về di truyền, về
giáo dục (rất cần có thời gian) để ứng phó hữu hiệu với những thay đổi quá nhanh
của môi trường sống. Các nhà cách mạng thường chỉ nghĩ tới mục tiêu và những
con đường ngắn nhất nhanh nhất để đạt được mục tiêu, bất chấp các công dân của
họ bằng lòng hay không bằng lòng. Và họ lại tin một cách ngây thơ, một cách tệ
hại rằng cứ ép là được, cứ đẩy tới bằng các phong trào cách mạng của quần chúng
là được, trước lạ sau sẽ quen dần. Nhưng các cá nhân cũng là lòng người không
thuận thì mọi chủ trương dẫu hay đến mấy sớm muộn cũng bị đào thải, chả để lại
một dấu vết tích cực nào. Và càng lạ hơn là những tổ chức kinh tế được xem là lạc
hậu, là phản động của một thời vẫn có muôn vàn cơ hội để tái sinh và xem ra còn
tồn tại rất lâu dài.
Trong những năm 90 của thế kỷ 20 nhiều vị lão thành cách
mạng Việt Nam lấy làm kinh ngạc và đau đớn trước sự tiêu vong quá nhanh của một
siêu cường mà chân móng của nó đã ăn sâu trong mảnh đất Nga non một thế kỷ. Thật
ra toà lâu đài kiểu mẫu của tương lai ấy không hề có chân móng. Nó được xây
trên cát. Mọi thay đổi lớn đều dựa vào phong trào quần chúng được hình thành,
được vận động chỉ bằng có tuyên truyền chứ không từ nguồn lực tự thân. Tất cả đều
phải ép buộc, đều phải dàn dựng, và phải có các diễn viên chuyên nghiệp trình
diễn theo một kịch bản độc nhất. Có hai nhà văn lớn của Châu Âu đều được mời
xem màn diễn về một xã hội lý tưởng do người cộng sản lãnh đạo. Ông Romain
Rolland thì khen không hết lời, còn ông André Gide thì chê từ đầu đến cuối. Vì
một ông chỉ nhìn có cái mặt tiền, cái tổng thể, đến đâu cũng thấy dân chúng ca
hát, nhảy múa và vẫy cờ, vẫy hoa. Còn một ông lại chỉ quan sát cái sân sau của
chế độ và thân phận của nhiều cá nhân ông có dịp tiếp xúc. Đám đông thường cho
ta cái cảm giác sai vì họ không thể giữ được tính độc lập trong tình cảm và
phán xét. Còn cá nhân thì cái thân phận riêng tư của họ bao giờ cũng thuộc về
nhân loại hôm nay và mai sau.
Một xã hội mà công dân không được quyền sống thật, nói thật,
nhà văn cũng không được quyền bộc bạch tâm sự riêng tư của mình trên trang giấy
là một xã hội không có chân móng. Các quốc gia cùng sống với nhau trong một
liên bang, gọi nhau là anh em là đồng chí, nhìn ngoài thấy họ sống cũng yên ấm
vui vẻ. Vậy mà khi họ chia tay nhau cũng dửng dưng. Và ngay lập tức họ nhận ra
nhiều mối lợi trên đất nước mình đã bị người anh em ruột thịt chia sẻ trong một
cuộc đổi chác không công bằng. Thế là bắt đầu những cuộc tranh chấp các đường
biên giới, đã có lúc phải dùng đến xe tăng, đại bác để nói chuyện. Rồi tranh chấp
đường ống dẫn dầu và các mỏ dầu, các căn cứ quân sự và các vùng biển có hạm đội.
Khi Mỹ và NATO muốn đặt căn cứ quân sự trên đất nước họ, nhân danh chống khủng
bố họ gật đầu liền đâu biết Mỹ là đối thủ của nước Nga anh em. Yêu Mỹ là tất
nhiên vì Mỹ sẽ rót tiền vào những cái két rỗng của họ. Ghét Nga cũng là lẽ
đương nhiên vì xưa kia anh bắt nạt tôi, lấn át tôi, xem tôi như chư hầu, như
thuộc địa, bây giờ chính là lúc tôi có quyền trả thù. Lúc giận nhau thì nghĩ
nông cạn thế, còn bình tĩnh lại thì giữa các nước cộng hoà trong liên bang Xô
Viết (cũ) vẫn có sự ràng buộc tự nhiên và máu thịt trong lịch sử vì họ đã là
người một nhà non một thế kỷ, đã cùng nhau sống chết chống hiểm hoạ phát xít để
bảo vệ sự tồn tại của Liên bang cũng như của các nước cộng hoà. Lại đã cùng
nhau sinh con đẻ cái, đã pha trộn ngôn ngữ, văn hoá và kỷ niệm. Bây giờ mỗi quốc
gia vừa được trở lại là chính mình, vừa có phần đóng góp thêm của các nền văn
hoá lân cận, bạn bè, giàu có hơn trước, văn minh hơn trước. Rồi họ cũng sẽ sống
với nhau như một cồng đồng của khu vực, nhưng lần này là tự nguyện, là do họ tự
chọn một hình thức liên minh bình đẳng, dân chủ và hoàn toàn tự do. Bất cứ một
thiết chế xã hội nào nhắm tới dân chủ và tự do, xây một xã hội mở, một liên
minh mở sẽ có may mắn tồn tại được lâu dài với sự đồng thuận của mọi người và sự
hài lòng của mỗi cá nhân.
9.
Gần đây tôi có được đọc hai cuốn sách hay. Một cuốn là Bàn
về tự do của Stuart Mill, một triết gia người Anh viết từ năm 1859, cách ta
một thế kỷ rưỡi. Một cuốn là Tư duy tự do của Phan Huy Đường, một nhà
nghiên cứu học thuyết Mác có tên tuổi ở Pháp viết vừa mới đây. Khoảng mươi năm
nay tôi đọc tiểu thuyết không vào, cả của ta, của Tàu lẫn Tây, cả sách mới dịch,
mới xuất bản, cả sách của các đại gia của những thế kỷ trước. Năm còn trẻ đọc
thấy hay, bây giờ già rồi nhìn trang sách cứ dửng dưng vì nó không chịu ăn nhập
vào những trải nghiệm cá nhân của tôi, không mở ra trong tôi một cách tiếp cận
mới với hiện thực, không làm bùng cháy một điều gì đang còn ẩn sâu trong đáy tiềm
thức khiến tôi phải choàng thức chợt nhận ra một vỉa sáng tạo mới vừa thoáng xuất
hiện. Hai cuốn sách trên, một cuốn do bạn cho mượn, một cuốn tình cờ mua được ở
nhà sách vì cái tên của một tác giả tôi vốn quan tâm. Tôi đọc say mê cả hai cuốn
như thời trẻ được đọc một cuốn tiểu thuyết hay, tất nhiên là khó đọc hơn tiểu
thuyết nhưng đã thích lại có trải nghiệm bản thân hướng dẫn, không hiểu được đầy
đủ thì cũng hiểu được cái đại thể. Nhiều ý của bài viết này là được cảm hứng từ
hai tác giả đó.
Năm tôi 60 tuổi, khi viết về một bà cô đã ngoài tám chục
mà còn rất minh mẫn trong cách đối nhân xử thế, bà vẫn giữ được tính cách riêng
mà không làm mất lòng một ai, từ con cháu trong nhà đến các mối quan hệ ngoài
xã hội. Tôi đã viết nếu bà cụ được trời cho chứng sống đến trăm tuổi mà vẫn còn
sáng suốt ắt hẳn bà sẽ biết mọi bí mật của then máy tạo hoá. Thật ra là tôi nói
về tôi đấy, có hơi bốc đồng nhưng tôi tin là tôi sẽ biết được con người nhiều
hơn nếu tôi được sống lâu hơn, không cần trăm tuổi, chỉ cần 90 là đủ, miễn là vẫn
giữ được một cái đầu bén nhạy như bây giờ, sẵn sàng tiếp nhận mọi sự khác lạ
như bây giờ, kể cả sự phủ định chính mình. Năm ấy tôi đã hiểu ra mọi sự rút gọn
ở đời đều trái tự nhiên, đều dẫn đến thất bại. Các cuộc cách mạng xã hội ở nước
ta trong suốt ba chục năm đều hỏng cả, đều phải làm lại từ đầu, tất nhiên là
theo hướng khác, mà kết quả vẫn vừa chậm vừa dây dưa. Nguyên do là các nhà lãnh
đạo muốn rút gọn những công việc của trăm năm thành chuyện chỉ làm trong mấy
năm. Vì họ chưa hiểu đầy đủ con người Việt Nam trong cuộc sống đời thường, cái
cuộc sống không có chiến tranh, không có cách mạng xen vô, cái cuộc sống trôi
đi lặng lẽ của muôn đời. Nghĩ rằng người Việt Nam của hôm nay đã khác nhiều với
người Việt Nam trước năm 1945 là một cách nghĩ rất thiển cận, tự gây cho mình
nhiều ảo tưởng trong việc trù liệu những việc phải làm để kiến tạo một xã hội
dân chủ và văn minh. Mọi phong trào thi đua chả có ích lợi gì trong những việc
cần nhiều chăm sóc nhẫn nại, bền bỉ, bắt đầu từ các cá nhân chứ không phải từ
các đám đông với những khẩu hiệu, cờ quạt, kèn trống, diễn văn và đáp từ, vỗ
tay và tặng hoa. Đám đông không thể đứng mãi dưới nắng để nghe lãnh tụ diễn
thuyết. Họ luôn mong đợi được giải tán để về nhà. Con người ở nhà vẫn cũ kỹ
nhưng là người thật chứ không phải là sự nhập đồng chốc lát khi đứng trong đám
đông. Tôi thật lòng yêu mến, ngưỡng mộ Fidel, một nhà yêu nước kiên cường, một
nhân vật đã thuộc về lịch sử của Cuba. Ông là một trí thức lớn, bạn tâm giao của
Marquez, nghe nói trong túi lúc nào cũng có một cuốn tiểu thuyết đang đọc dở. Bởi
vậy tôi mới lấy làm lạ khi ông buộc dân chúng phải đứng hàng nửa ngày dưới nắng
để nghe ông cao đàm khoát luận về đủ mọi vấn đề. Lúc cách mạng mới thành công
nói dài thế vì người dân còn đang háo hức với cuộc sống mới và các ngôn từ cách
mạng cũng rất mới. Như một cặp tình nhân đang yêu nhau, đang cần nhau, nói với
nhau đủ thứ chuyện vớ vẩn nhưng chả ai thấy thời gian là dài. Còn đã thành vợ
thành chồng thì chỉ cần nói ít thôi, chỉ nói những việc cần làm thôi, chứ cần
gì những thuyết lý dông dài. Mao Trạch Đông cũng thế, ông là một nhà chính trị
thông kim bác cổ, quanh nơi ông làm việc và cả nơi ông nghỉ ngơi sách đang đọc
xếp từng chồng, nhưng xem ra cũng chả hiểu đồng bào ông bao nhiêu. Người dân ở
đâu cũng thế, đều muốn có một cuộc sống bình yên, được tính việc cá nhân và gia
đình trong một khoảng thời gian dài, một trăm năm chẳng hạn, không có những
thay đổi lớn trong lối sống, trong công ăn việc làm, trong các giá trị, đặt biệt
là giá trị của đồng tiền. Chứ cứ phải sống mãi từ năm này qua năm khác trong
các phong trào cách mạng, lúc chống tả lúc chống hữu, những hội nghị toàn quốc
và địa phương nối nhau không dứt, những hô hào la hét từ trong nhà ra ngoài đường
như một lũ hoá rồ, các quan hệ xã hội và các giá trị thay đổi soành soạch thì
còn biết đằng nào mà sống. Vả lại các cuộc cách mạng ấy chả đem lại bất cứ lợi
lộc nào, cho bất cứ giai cấp nào. Chỉ có những mất mát thôi, người giàu thì mất
cơ nghiệp được kiến tạo từ nhiều đời, người nghèo thì mất những chỗ dựa cạy, có
thể mất cả công việc kiếm sống mỗi ngày để được làm chủ một cái rỗng không. Có
thực mới vực được đạo, đã đói ăn thì ngay đến cái tư cách làm người cũng không
thế có nói gì đến đạo. Thành thử cái chủ trương rất quyến rũ, rất “văn nghệ”,
nhất là với giới tri thức, của chủ nghĩa Mác “cải tạo thế giới, cải tạo con người”
hoá ra chuyện không đâu, nói cho vui, bây giờ người ta cũng hay nhắc đến để chế
giễu một học thuyết xã hội chứa đầy những hoang tưởng.
10.
Do không hiểu con người cá nhân, hoặc chỉ hiểu theo những
phân tích máy móc, nông cạn của chủ nghĩa duy vật cơ giới của thế kỷ 19, nên
các nước xã hội chủ nghĩa mới dám đặt ra những mục tiêu huênh hoang nhằm cải tạo
con người trong vài thập kỷ nếu môi trường xã hội thay đổi. Nên mới gọi nhà văn
là “kỹ sư tâm hồn”! Văn chương do con người làm ra để trao tặng cho con người một
cách tự do nhất, ít bị ép buộc nhất. Chỉ có văn chương mới tôn trọng mọi giá trị
của cá nhân, tôn trọng mọi lựa chọn của cá nhân kể cả những thành kiến phi lý của
họ. Họ có quyền yêu mình hoặc ghét mình , tôn vinh mình hoặc nguyền rủa mình,
chả sao cả. Người viết cứ viết người ghét cứ ghét kể cả cái quyền ném sách vào
lửa. Cái mục đích “tải đạo”, “giáo dục” của văn chương không bao giờ lộ liễu, lộ
liễu là văn chương tồi. Vả lại chính người viết cũng không có ý định ấy, họ viết
bằng tâm sự thành thật của mình, những trải nghiệm đau đớn của mình, họ viết
cho họ trước rồi cho độc giả sau, có khi họ cũng chả nghĩ đến những người sẽ đọc
họ, viết mà chơi thôi, viết để giải sầu rồi tự mình ngậm ngùi với mình, ứa lệ với
riêng mình. Chả trách ai cả, chả giận ai cả, cũng chả lên án một ai. Vì không
có vật cản nào nảy sinh trong ta khi đọc nên chữ nghĩa của tác phẩm cứ mặc
nhiên trôi vào tận những kẽ ngách trong cái tâm sự u uẩn, những khát vọng thầm
kín của riêng ta, đọng lại trong ấy, rồi cứ thẩm thấu dần dần vào cái thế giới
tinh thần của ta một cách vô thức, giúp ta nhận ra một vùng sáng mới lạ nào đó,
gột rửa một vài thành kiến, thay đổi một vài quan niệm, và ta vẫn nghĩ một cách
khoan khoái là chính tự ta đã chủ động thay đổi, tuyệt nhiên không theo lời chỉ
bảo của một ai cả, của một học thuyết nào cả, hoặc nhập vào một cách bất chợt một
phong trào thời thượng nào cả. Bất cứ cái gì xa lạ với bản tính của mình, với
thói quen của mình, nói một câu, với những gì làm nên lai lịch của mình, chả sớm
thì muộn đều bị đào thải để mình lại được trở về với cái nguyên gốc. Tôi được
biết có một cụ linh mục yêu nước và cấp tiến được cách mạng tín nhiệm mời lên
khu làm việc cho kháng chiến thời đánh Pháp. Những khi ngồi một mình cụ vẫn rất
buồn vì ở trong rừng không có nhà thờ để cụ đi lễ và làm lễ. Cụ nhớ Chúa, nhớ
bày chiên và nhớ cả những lời nói của đấng chăn chiên với bày chiên trong công
việc của mỗi ngày. Khi cụ sắp mất cụ thiết tha yêu cầu được một linh mục đang
coi sóc một xứ đạo nào đó tới rửa tội và xức dầu Thánh cho cụ. Lại một chuyện
khác, khi tôi được tiếp xúc với một vị lãnh đạo cấp cao của Đảng khi ông đang
còn làm việc, quả thật tôi đã từng nghĩ ông là con người kiểu mẫu của một xã hội
tương lai, chả nói gì, nghĩ gì về mình, tất cả cho tổ quốc, cho sự nghiệp, cho
nhân dân. Nhưng rồi ông bị mất chức vì không được bầu lại vào uỷ ban trung ương
của Đảng, một chuyện rất bất ngờ với nhiều người. Khi đại hội công bố kết quả bầu
cử, nghe nói ông đã oà khóc, rồi khóc thầm lén tới mấy năm, không đi đâu cả,
không gặp ai cả vì tự cho mình đã bị sỉ nhục, đã mất hết danh dự. Lại là một
con người khác, tầm thường hơn cái lúc còn đeo tấm bài ngà rất nhiều. Con người
mặc nhiều lớp áo là con người giả, con người đã bị lột truồng mới là con người
thật. Con người đã bong một lớp sơn phủ kín chỉ còn trần lại cái lõi của nó mới
là thật. Cái vỏ có thể luôn luôn thay đổi nhưng cái lõi muốn thay đổi phải mất
có khi gần một đời người. Ấy là chỉ dám nói là có thể thay đổi chứ không dám
nói chắc là sẽ thay đổi. Chỉ vì con người ta không chịu thay đổi theo những tiêu
chuẩn đã được quy định hoặc theo mức tăng trưởng thu nhập tính theo đầu người.
Sự phát triển của con người theo chiều hướng tích cực phụ thuộc rất nhiều vào
môi trường sống tự do và dân chủ để tự nó khẳng định chính nó, tự nó đánh thức
mọi tiềm năng sáng tạo đang nhen nhóm ở trong nó. Về cái thế giới tinh thần của
mỗi cá nhân hãy để cho mỗi cá nhân tự lo liệu lấy, nó không thích người khác
can thiệp bằng bất cứ cách nào. Nó sẽ biết cách tự điều chỉnh để thích ứng dần
với mối quan hệ mới một cách có lợi nhất.
11.
Trong nửa thế kỷ sống dưới sự lãnh đạo của một Đảng theo
học thuyết Mác Lê, tôi luôn luôn được nhắc nhở phải tôn trọng quần chúng, sức mạnh
của quần chúng có thể thay đổi dòng chảy của lịch sử và số phận của nhiều cá
nhân. Nhưng cũng thật trớ trêu, không có một chế độ cộng hoà nào ở thế kỷ 20 lại
dám coi thường quần chúng như tại các nước xã hội chủ nghĩa. Sống trong thể chế
này suốt mấy mươi năm không có một cuộc biểu tình nào được tổ chức để phản đối
một chính sách nào đó của nhà nước. Như thời làm cải cách ruộng đất hay thời
huy động nông dân vào các hợp tác xã nông nghiệp. Giám đốc xí nghiệp nhà nước
tham ô, mức sống của công nhân giảm sút cũng không có đình công. Nông dân bị kẻ
cường quyền đàn áp, làm nhiều việc trái pháp luật, vừa mới nhen nhóm bày tỏ sự
bất bình liền bị giập tắt ngay. Vì người lãnh đạo đã nhận định rất đúng rằng,
nhân dân ta rất tốt, rất dễ bảo, bỗng dưng họ dám nói xược, dám đòi hỏi này nọ
là do có mấy thằng cán bộ về hưu bất mãn cầm đầu. Cứ nhắm mấy thằng đó mà đe, nếu
cần thì bắt là đâu vào đấy ngay. Quả nhiên thế thật. Tức là người cầm quyền chả
coi dân chúng vào đâu. Họ chỉ sợ các cá nhân hiểu nhiều biết rộng, rất khó bắt
nạt, là hay bày trò xúi giục thôi. Giống hệt cái thời còn vua còn Tây, kẻ cai
trị rất sợ người cộng sản vì họ là kẻ hay gây rối. Đã là người cầm quyền với nước
ta thì xưa là thế nay vẫn là thế, người dân vẫn sống dưới chế độ chuyên chế chứ
chưa bao giờ được biết chế độ dân chủ là gì, đâu là dân chủ tư sản. Đã chuyên
chế là chuyên chế làm gì có sự phân biệt chuyên chế tư bản với chuyên chế vô sản.
Người cộng sản rất kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân,
nhưng lại chính từ các nước xã hội chủ nghĩa mà cái tệ sùng bái cá nhân đã nảy
sinh. Vì lãnh tụ của học thuyết cũng là lãnh tụ của quốc gia. Họ lên cầm quyền
không do phiếu bầu mà do tín nhiệm sẵn có của các tín đồ với giáo chủ. Giáo chủ
là nhân vật tối linh, thuộc về thiêng liêng nên những gì của thế gian không thể
ràng buộc ông ta được. Ông ta cầm quyền không có niên hạn vì ông phải phục vụ
nhân dân cho tới lúc chết. Ông không phải tự phê bình và cũng không ai dám phê
bình ông vì ông là biểu tượng của quốc gia, của Đảng cầm quyền, đứng trên hiến
pháp và mọi luật pháp. Ông là người tự do hoàn toàn so với nguyên thủ các quốc
gia dân chủ khác. Các cấp dưới từ trung ương tới địa phương cũng là những người
có nhiều tự do nhất ở các ngành, các bộ và các địa phương họ cầm quyền. Là các
lãnh chúa trong các lãnh địa của họ. Chả ai dám xâm phạm nếu còn muốn giữ cho
mình một chút tự do cỏn con. Một xã hội có hàng triệu cá nhân không được đếm xỉa,
không được tôn trọng nhưng một nhúm cá nhân lại được tôn vinh hết mức và được
được hoàn toàn thoả mãn trong mọi nhu cầu là cái xã hội gì đây, là xã hội kiểu
mẫu cho nhân loài tương lai ư?! Nói miệng mấy chuyện kỳ cục này đã khó nghe, lại
còn viết thành văn mà các nhà văn không thấy ngượng sao? Ngượng thì vẫn ngượng
nhưng chả lẻ lại gác bút, gác bút thì nuôi vợ con bằng gì? Nghĩ tới miếng ăn lại
phải quên hết để sự bán mình cho quyền lực được hoàn toàn. Năm đất nước mới thống
nhất vào Sài Gòn được gặp gỡ các nhà văn nhà báo, các nghệ sỹ của chế độ cũ mà
thèm. Họ sống thoải mái quá, nói năng hoạt bát, cử chỉ khoáng đạt, như chưa từng
biết sợ ai. Còn mình thì đủ thứ sợ, sợ gặp người thân vì chưa rõ họ có liên
quan gì với Mỹ nguỵ? Nói cũng sợ vì nói thế là đúng hay sai? Đến vẻ mặt của
mình cũng phải canh chừng, vui quá sợ mất cảnh giác, khen quá có thể đã ăn phải
bả của nền kinh tế tư bản. Người lúc nào cũng căng cứng, nói năng gióng một nên
bị bà con trong này chê là quê, nhà văn nhà báo gì mà “quê một cục”. Giải thích
chuyện này cũng chả khó, họ là sản phẩm của nền kinh tế công nghiệp tư bản, dẫu
là thuộc địa cũng vẫn thuộc hệ thống tư bản, vẫn là những người đã được giải
phóng khỏi nhiều ràng buộc từ quá khứ trong cách nghĩ, trong cách làm. Còn mình
là sản phẩm của nền kinh tế nông nghiệp phong kiến, đâu đã được làm chủ nhân
ông nhưng cũng chưa từng được hưởng cái mùi vị tự do và dân chủ là thế nào! Cái
khoảng cách ấy có tính thời đại không thể bỏ qua mà cũng không thể rẽ tắt. Mình
cũng đã đi tắt suốt mấy chục năm, rất tiếc là lịch sử không công nhận cái lối
đi ấy. Tôi còn sợ rồi sẽ có ngày lịch sử sẽ trừng phạt mình vì cái tội muốn
khôn hơn lịch sử, muốn đánh lừa lịch sử!
12.
Các đảng cộng sản đều coi phê bình và tự phê bình là cách
giải quyết mâu thuẫn nội bộ hữu hiệu nhất. Sự vật vận động sẽ sinh mâu thuẫn,
giải quyết được mâu thuẫn sự vật mới có cơ hội phát triển, tiến lên. Phủ định
và phủ định của phủ định, nghe vừa khoa học vừa huyền bí, như câu thần chú: “Vừng
ơi, mở cửa ra!”, cứ đọc to lên là cánh cửa vào tương lai sẽ mở toang. Các nước
xã hội chủ nghĩa vẫn đọc to câu thần chú ấy trong nửa thế kỷ mà cánh cửa vào
tương lai vẫn đóng chặt. Mất thiêng rồi chăng? Quả là đã mất thiêng vì người hô
không hề tin một chút nào vào cái khả năng kỳ diệu của nó. Nếu tin vào phê bình
và tự phê bình thì Stalin đã không chế ra các vụ án chính trị man rợ để tiêu diệt
các đối thủ vốn là tay trái tay phải của mình trong những năm đó. Nếu tin vào
câu thần chú ấy thì Mao Trạch Đông đã không bày ra tấn tuồng “cách mạng văn
hoá” để tiêu diệt mọi kẻ dám can ngăn những chủ trương đầy tính phiêu lưu của
ông. Ấy là nói về những người nắm quyền lực cao nhất, còn những người nắm những
cơ quan quyền lực thấp hơn cũng chả bao giờ họ tin vào cái phương pháp lãng mạn
đó cả. Trong các cấp uỷ họ vẫn tự phê bình và phê bình nhau một cách sốt sắng
giả dối. Và ai nấy đều tự bằng lòng hơn sau những lễ xưng tội giải tội hết sức
vui vẻ này. Và mọi thói xấu, kể cả tội ác nữa, vẫn nghiễm nhiên tồn tại như trước
đây, vẫn là những vùng cấm chỉ những kẻ quá chán đời mới dám đơn độc xông vào.
Bởi vậy khi ông tổng bí thư của Đảng mới được bầu, trong cơn phấn khích đổi mới
sinh hoạt đảng, đã phát động một phong trào tự phê bình và phê bình rộng khắp
toàn đảng, các đảng bộ trong cả nước đều nhiệt liệt hưởng ứng, đều nhắc lại với
lòng nhiệt thành hiếm có trong các bài diễn văn có đảng tính cao của họ. Đó là
một màn diễn khổng lồ, rất tốn kém, chả đem lại bất cứ kết quả nào. Vì chỉ là
diễn thôi, người cũ kẻ mới đều vào vai rất thành thạo. Rút cuộc kẻ có tội vẫn
ngày càng hung hãn, càng tự tin, còn người tố tội càng lúc càng dè dặt, hãi sợ.
Kỳ quái nhỉ?
Các tín đồ của học thuyết Mác đều rất tin môi trường xã hội
và hoàn cảnh cá nhân có ý nghĩa quyết định tới sự hình thành tính cách con người.
Một địa phương có nhiều phong trào cách mạng tích cực ắt phải sản sinh ra nhiều
tập thể tốt, một tập thể tốt sẽ sinh ra nhiều cá nhân tốt. Con người là một thực
thể vật chất nên không thể thoát ly những điều kiện vật chất đã cho phép nó tồn
tại. Nhưng nó còn là một thực thể sinh học, một thực thể tinh thần, tâm linh,
văn hoá bao gồm lịch sử cá nhân và dòng họ ở trong nó. Nó cũng không thể biết hết
nó, không thể biết hết những phản ứng bất thần trong chính nó khi vấp phải những
đối nghịch trong cuộc sống. Nên cái thế giới tinh thần, tâm lý của con người là
rất đa dạng, phức tạp, có muôn vàn lối đi ngoắt ngoéo. Từ thời con người có
ngôn ngữ để giao tiếp, có chữ viết để lưu lại, có văn chương để bày tỏ những bí
mật của riêng rình, nó vẫn không ngớt than thở là chả biết được bao nhiêu về
mình và đồng loại. Con người vẫn nguyên vẹn là một bí mật mênh mông, sâu thẳm
như từ thủa nguyên sơ vậy. Người cộng sản phải kiêu ngạo lắm mới dám bày cái
trò chỉnh huấn phê bình để lãnh đạo một cách chuẩn xác cái phần khó nắm bắt nhất
trong con người. Vì nó biến hoá, nó phù du như mây như gió vậy.
13.
Con người có 2 mắt đều hướng ra cái thế giới vật chất bên
ngoài, không có con mắt nào hướng vào trong để ngắm nghía, kiểm soát cái thế giới
tinh thần của nó nên nó bị mù một nửa, cũng như nó không có cái tai bên trong
nên không thể nghe được những tiếng thì thầm rất nhỏ mỗi đêm trong chính mình.
Hai cái khuyết tật bẩm sinh ấy đã làm con người thiếu hoàn chỉnh, là nguyên do
mọi đổ vỡ của nhiều danh nhân dũng tướng vào những năm cuối đời. Nhưng cũng có
một số ít người có khả năng nhìn được sự vận động cả trong lẫn ngoài, nghe được
những tiếng động rất nhỏ cả ngoài lẫn trong. Họ không có cấu tạo vật chất đặc
biệt nào mà chỉ bằng cái năng lực tinh thần rất mạnh đã bù đắp được những khiếm
khuyết bẩm sinh. Nhiều tập hồi ký của các danh nhân cả chính trị lẫn văn hoá đều
thiếu cái phần còn nhày nhụa của họ, cái phần thú vật của con người nơi sản
sinh ra những tội ác chưa hình thành, cái què quặt, cái buồn cười đã được kiềm
chế đúng lúc, đã được giấu nhẹm, cái phần họ muốn quên đi và rất dễ trở thành
lang sói với đồng loại nếu trong đồng chí, đồng nghiệp còn có người biết đến và
nhớ tới. Cuộc chiến đấu lớn, có tính bi kịch giữa mình với mình bao giờ cũng
hoành tráng, cũng đẹp, rực rỡ những màu sắc đối nghịch vì nó đã bộc lộ đầy đủ
nhất cái phẩm chất LÀM NGƯỜI trong mỗi CON NGƯỜI. Không phải bất cứ ai cũng tạo
ra được trận chiến thần thánh ấy, vì chiến trường ở ngay trong lòng mình, mình
vừa là kẻ thách đấu vừa là kẻ dám nhận đấu, dẫu thua cũng là cái thua của thần
thánh. Một công việc trang trọng đến thế, hùng tráng đến thế mà lại dám nghĩ là
công việc của số đông, của những người chưa hề chuẩn bị một cái nhìn bên trong,
một cái nghe bên trong cho riêng mình, cả đời họ sống trong tự mãn, trong u mê,
bất thần mời gọi hãy nhìn lại mình, hãy nhìn lại người để có được những phán
xét và điều chỉnh chuẩn xác! Ông tổng bí thư đã mở một cuộc chiến ảo nên ông
cũng chỉ nhận được những kết quả ảo.
Một Đảng, một thể chế chính trị lấy phê bình và tự phê
bình làm vũ khí sắc bén để giải quyết mọi mâu thuẫn nội bộ, giả thử nó lại
không còn dùng được nữa thì các mâu thUẫn sẽ được hoá giải bằng cách nào? Đảng
đối lập không có, dư luận đối lập qua báo chí và các cuộc biểu tình quần chúng
cũng không có, vậy làm cách nào để biết và điều chỉnh mọi sự rắc rối, thậm chí
cả bạo loạn nữa nếu nó xảy ra? Vẫn có cách, là phải tạo ra một tình hình chính
trị luôn căng thẳng (một cuộc chiến tranh có thể xảy ra, một cuộc bạo loạn có
thể xảy ra) để buộc các công dân phải sống trong những quy chế nghiêm ngặt của
thời chiến, ở các chế độ toàn trị chỉ có hai cơ quan mà quyền uy bao trùm cả xã
hội. Đó là cơ quan tư tưởng, tuyên truyền và cơ quan công an. Một để chặn, một
để chống. Còn khi đã có chuyện bất thường xảy ra thì chỉ có một biện pháp: đàn
áp, bắt giữ, lập toà án xét xử những kẻ cầm đầu. Cách giải quyết vừa nhanh gọn
lại mau ổn định, không dây dưa, phiền toái vì có quá nhiều luật lệ, qua nhiều
lý lẽ như ở các nước tư bản. Những rối loạn vặt vãnh thật ra là nước là không
khí của các nhà cầm quyền độc tài. Họ đâu có sợ loạn. Họ còn bày ra những cuộc
chiến cung đình như ở Liên Xô và các nước Đông Âu, hay một cuộc chiến giữa nhân
dân với nhau như đã làm ở Trung Quốc. Không có mùi vị của thuốc súng, của máu
người và những tiếng la hét cuồng nộ của đám đông thì người cầm quyền biết thở
bằng gì!
14.
Tập thể không làm ra văn chương vì nó không có cảm nghĩ
riêng, tâm sự riêng, tính cách riêng. Nó là vô danh. Một tâm sự mãn nguyện, những
tiếng cười hoan lạc, một kiếp người quá đầy đủ cũng không thể có chỗ đứng trong
văn chương. Vì văn chương bao giờ cũng thuộc về những tiêng kêu của con người để
đòi lại những gì còn thiếu: thiếu tự do, thiếu công bằng, thiếu hạnh phúc… Đời
người là bể khổ, những khao khát về tinh thần của con người là vô cùng nên mới
cần có văn chương và nghệ thuật để bù lại. Còn mọi thứ đều được biết, đều đầy đủ,
đều mãn nguyện thì tôn giáo không còn, triết học không còn, và tất nhiên văn
chương cũng không thể còn. Nó sẽ chết vì bị ngạt, vì không còn những khoảng trống
huyền bí để suy nghĩ, để mơ mộng và để thở. Những gì mà chủ nghĩa cộng sản hứa
sẽ thành hiện thực trong tương lai thì cái hiện thực ấy sẽ giết chết cả loài
người. Vì thượng đế đâu cần những con dòi béo quay lúc nhúc dưới chân Ngài.
Cũng may đó chỉ là những lời nói dối, tự dối mình và dối người của những con
người đã phải sống nhiều trăm năm trong cùng khổ, trong tuyệt vọng. Còn hướng tới
thiên đàng ư? Là thiên đàng trần gian hay thiên đàng thượng giới cũng không một
ai có thể sống nổi. Sống không lo nghĩ, không mong muốn, không đấu tranh là kiếp
sống con dòi rồi. Chả lẽ những con dòi cũng có thể cất cao những cái đầu múp
míp của chúng để làm ra triết học và thơ ca!
Những điều viết trên đây không do tôi tưởng tượng ra mà
do những trải nghiệm bản thân mà có. Những năm còn trẻ cả vợ lẫn chồng đều ăn
lương quân đội, lại phải nuôi dưỡng những bốn đứa con, nhà ở ven bãi sông năm
nào cũng phải chạy lụt, lại quá chật có 15 mét vuông. Ăn thì mì hai phần gạo một
phần, gạo phải nhặt sạn cả buổi mới dám nấu thành cơm. Còn thức ăn ư? Chả nói nữa
ai cũng ăn như thế, ăn dưa ăn mắm suốt mấy chục năm đã hoá quen. Cả nhà chỉ có
hai cái giường, một cái bàn, hai cái ghế, tiếp khách ở đấy, mời cơm khách ở đấy,
con học bài cũng ở đấy, và ông bố viết văn cũng chỉ có cái bàn ấy. Đêm đêm nằm
cạnh hai thằng con trai lớn đạp ngang, quẫy dọc, rắm đánh thối um, vừa quạt cho
hai thằng con ngủ tôi vừa mơ mộng đến một ngày nào đó, các con đã trưởng thành,
tôi có được một phòng riêng để viết và tiếp bạn, mỗi bữa cơm đều có cá hoặc thịt,
có cả chút rượu nữa càng hay. Tôi không phải lo nuôi con, không phải lo cả trăm
thứ vặt vãnh để tồn tại, chỉ có đọc sách, ngẫm nghĩ, đi chơi đây đó với bạn bè
và viết, ắt hẳn tôi sẽ viết được một hai cuốn sách để đời. Bây giờ tôi đã ngoài
bảy chục tuổi, đã có đầy đủ những gì tôi khao khát, có thể nói còn hơn cả khao
khát. Tôi đã sống đầy đủ, sang trọng nữa, hơn nhiều nhà văn tôi được biết ở các
nước Đông Âu. Và tôi đã nghĩ nếu chủ nghĩa cộng sản thành công ở Việt Nam thì
cũng chỉ cho được tôi đến thế. Khốn nỗi, lúc này tôi đâu còn năng lực làm việc
bằng trí tuệ nữa mà cũng chả có nhu cầu nào phải đòi hỏi. Cuộc sống được vỗ béo
của một kẻ ăn không ngồi rồi đã giết chết mọi tư tưởng ở trong tôi, rồi giết
luôn đến đội quân chữ nghĩa, chúng đã hoá ra rỗng tuếch, vô hồn. Nhà văn mà hết
chữ thì chỉ là cái xác chết. Xác chết con người với xác chết con dòi có gì là
khác mà phải phân biệt!
15.
Tôi có một tuổi thơ rất buồn, lại sống với những người có
số phận buồn nên mới 14, 15 tuổi đã nhìn đời như một ông già. Tức là một cái
nhìn không mấy lạc quan. Cái xã hội tôi đang sống không mấy hoàn hảo, những người
tôi gặp cũng không được hoàn hảo. Tôi quen thuộc với những gì không hoàn hảo tới
mức gặp những gì quá đẹp, quá chu toàn tôi đều ngờ, đều sợ. Người truyền cho
tôi cái nỗi sợ bẩm sinh ấy là mẹ tôi. Bà đã qua một đời chồng rồi mới gặp được
bố tôi. Đời chồng trước mọi sự đều tốt đẹp, ông ấy còn trẻ, có địa vị trong xã
hội, nhà giàu, lấy nhau được một năm lại sinh con trai. Mà rồi chỉ ở với nhau
được ba năm phải bỏ. Đời chồng sau thì dở, dở cả mọi đằng. Bố tôi cũng còn trẻ,
làm tham biện ở phủ thống sứ, nhưng ông đã có vợ và hai con nên phải làm lẽ và
lấy giấu. Mẹ tôi bảo thế là đúng số, là đã an phận, nhưng lại lo bố tôi sẽ bỏ
khi cuộc ăn chơi này gây thêm phiền phức cho cái gia đình chính thức của ông.
Hai anh em tôi là bản sao nguyên mẫu của bà. Những gì nhận được từ tuổi thơ mãi
mãi hằn dấu lên cho đến hết cuộc đời chúng tôi. Nhìn bên ngoài tôi có tướng con
nhà phong lưu nhưng cái ruột của tôi lại thuộc về con cái của những gia đình
nghèo, lại chả có thế thân gì nên rất biết phận, cho thì nhận, không cho cũng
không đòi, chỉ cầu không có ai quấy nhiễu là mừng. Em trai kém tôi năm tuổi, lấy
vợ muộn, về hưu sớm, lúc trẻ thì thay anh hầu hạ mẹ, về già thì đi chợ nấu cơm,
giặt quần áo thay vợ chăm sóc các con. Cả đời chỉ biết cười, cái cười nhẫn nhục,
bằng lòng với những gì mình có. Tôi thì khác, một cuộc sống bên ngoài ai cũng
biết là khiêm tốn, nhẫn nại, ít làm phiền người khác và chả dám gây sự với một
ai. Nhưng cuộc sống bên trong cũng có nhiều tham vọng, làm quan hay làm anh nhà
giàu thì không dám vì tôi không có bản lĩnh tiến thân bằng hoạn lộ hay kinh
doanh. Tôi chỉ có một ao ước duy nhất là được viết văn cho đến già. Với cái tài
tôi tự biết, tôi phải sống rất lâu và viết rất nhiều may ra mới được một hai cuốn
sách hay, mà cũng chỉ hay trong cái thời của nó chứ không thể hay ở mọi thời.
Tôi tự nhận tôi là người có một con mắt bên trong và một cái tai bên trong từ
nhỏ. Để quan sát, nghe ngóng những người khác họ yêu mình hay ghét mình. Càng lớn
tuổi cái khả năng tự xét mình của tôi càng sắc nhọn. Và tôi đã nhận ra cái lợi
của phép giấu mình. Trang Tử đã nói: Con chim bay cao thì tránh được tên, được
bẫy, con chuột đào hang sâu thì tránh được cái hoạ bị khói hun.
16.
Khi tôi nói, tôi sống và viết cũng thoái mải, vui vẻ
trong một chế độ chuyên chế về tư tưởng cứ như là người nói dối, lại nói dối một
cách trơ tráo, sống sượng. Nhưng đó là lời nói thật, không thật với nhiều người
nhưng với tôi là thật. Tôi được thay đổi số phận từ cuộc cách mạng Tháng Tám
năm 1945. Chín năm đánh Pháp với nhiều người là rất dài, với tôi lại rất ngắn
vì tôi được sống trong niềm vui, trong những cái khác thường và cả trong nhiều
hi vọng. Nhiều anh trong cơ quan tuyên huấn của quân khu đều xuất thân từ các
gia đình viên chức nhỏ, địa chủ nhỏ, được ăn học đàng hoàng đến hết bậc cao đẳng
tiểu học đã có những thói quen, những nền nếp của cuộc sống thị dân từ nhỏ. Họ
rất thích quan sát những phản ứng của tôi khi phải đối mặt với mọi thiếu thốn của
cuộc sống kháng chiến. Vì nhìn ngoài tôi như một thư sinh con nhà quý tộc chưa
từng biết cái thiếu cái khổ là gì. Những việc làm rất tự nhiên của tôi đều được
đánh giá phải có nhiều nghị lực, nhiều quyết tâm mới làm được thế. Tôi vẫn sống
như xưa kia, ngày xưa thì bị chê bị chửi, bây giờ lại được khen, được tuyên
dương, người cứ lâng lâng như nhập đồng, còn biết cái thiếu là gì cái khổ là
gì. Nếu so sánh thì trước kia tôi chỉ là con số không, còn bây giờ tôi đã có một
cái tên ký dưới các bài báo, đã được nhiều ông anh trong cơ quan nhờ vả, đòi hỏi,
bực tức hoặc khen ngợi. Tôi đã được tách ra khỏi đám đông để tự bằng lòng mình
và có cả chút ít “kế hoạch riêng” cho mình nữa. Còn các anh hơn tôi dăm bảy tuổi
thì đã có nhiều thứ để so sánh những cái “đã có” trước kia và cái “đang có” bây
giờ. Cái “đang có” của dân tộc thì nhiều, còn cái “đang có” của cá nhân như chả
còn được bao nhiêu. Những kiến thức lịch sử và xã hội, triết học và văn chương
xem ra phải bỏ đi quá nửa. Các quan hệ giao tiếp xã hội được dạy bảo từ thuở
còn thơ nếu dùng lại cứ vênh váo, buồn cười thế nào trong hoàn cảnh kháng chiến.
Sống tinh tế, tôn trọng người khác là cách sống của anh tiểu tư sản. Lòng
thương người không đúng chỗ cũng được xem như biểu hiện của một tính cách nhu
nhược, không đáng tin cậy. Còn những câu đùa thông minh, kín đáo ánh lên như một
vệt sáng vui trong cuộc sống đơn điệu, tẻ nhạt của mỗi ngày lại dễ bị đồng đội
hiểu lầm là một cách chế diễu của người có học với những anh em ít học. Qua mỗi
cuộc chỉnh huấn tầm vóc của mấy anh càng như nhỏ lại, mờ nhạt hơn, mất dần những
vẻ riêng, cái phần độc đáo riêng để nhập vào cái dòng chảy chung, vào cách nghĩ
cách sống của một tập thể bao bọc quanh mình. Đại để cái riêng của mỗi chúng
tôi đã bị cái chung nuốt dần như thế. Tôi thì sao? Tôi đã
có một may mắn lớn vì tôi thuộc về số đông, một quần thể vô danh tồn tại âm thầm
trong nhiều thế kỷ dưới chế độ phong kiến. Cách mạng Tháng Tám đã nhất loạt giải
phóng họ ra khỏi thân phận nô lệ, tạo cơ hội cho họ phát triển những tài năng
riêng của mình, chủ yếu trong lĩnh vực quân sự để kịp thời phục vụ những nhu cầu
của kháng chiến. Số đông trong họ chỉ mới biết đọc biết viết từ ngày vào quân đội
nhưng học rất nhanh cách xây dựng một quân đội hiện đại với những cơ quan phục
vụ cho công việc tham mưu, tác chiến, hậu cần vì họ đã có được một ông thầy lý
tưởng là quân đội hiện đại của đối phương với ông tướng lừng danh trong thế chiến
2 của nó. Trong chín năm đánh Pháp quân đội đã trở thành cái nôi đào tạo, nuôi
dưỡng nhiều nhân tài quân sự của thời hiện đại, cả những tài năng văn nghệ phục
vụ trong quân đội, nó là tổ chức tiên tiến nhất của xã hội Việt Nam trong nửa đầu
thế kỷ 20. Trong chiến tranh người chỉ huy quân sự là hình tượng đẹp nhất, lãng
mạn nhất vì họ là con người của hành động, của đảm bảo chiến thắng, luôn ở vị
trí thứ nhất, còn con người của học thuyết chỉ ở vị trí đứng sau, trong nhiều
trường hợp chỉ là cái anh bàn thêm, nói góp. Còn những năm xây dựng chủ nghĩa
xã hội thì con người lý luận có nhiệm vụ bảo vệ sự trong sáng của học thuyết
chính thống ở hàng đầu được tôn trọng và có quyền quyết định sự sống chết của
nhiều người. Chính là trong những năm này mới sinh ra nhiều vụ án chính trị và
văn chương, nay nghĩ lại vừa vô nghĩa vừa buồn cười nhưng thời ấy nó đã chôn sống
nhiều tài năng thực sự ở mọi lĩnh vực vì họ đã tỏ ra ngờ vực sự đúng đắn của tư
tưởng chính thống.
Một nửa nước đã được độc lập nhưng lòng người tan nát
vì tài sản một đời chắt chiu của họ đã bị nhà nước tịch thu hoặc trưng thu khiến
họ trở thành những người vô sản bất đắc dĩ. Tầng lớp trí thức chả có tài sản gì
ngoài cái đầu được tư duy tự do, thì cái đầu cũng bị nhà nước trưng thu luôn,
vì từ nay họ chỉ được nghĩ được viết theo sự chỉ dẫn của một học thuyết, của một
đường lối nếu họ không muốn giẫm vào vết chân của nhóm “Nhân Văn Giai Phẩm”. Một
dân tộc đã làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ mà mặt người dân nám đen, mắt nhìn
ngơ ngác, đi đứng long rom như một kẻ bại trận. Quả thật dân tộc Việt Nam đã thắng lớn
trong phong trào chiến tranh giải phóng nhưng lại thua đậm trong công cuộc xây
dựng một xã hội tự do và dân chủ. Thoát ách nô lệ của thực dân lại tự nguyện
tròng vào cổ cái ách của một học thuyết đã mất hết sức sống. Dân mình sao lại
phải chịu một số phận nghiệt ngã đến vậy!
Một xã hội tan nát, lòng người chĩu nặng những phiền
muộn ưu tư, mà là những người đã hết lòng hết sức với kháng chiến bằng cách này
hay cách khác. Vậy nhà văn phải viết như thế nào, phải viết cái gì để tạo được
một hiện thực tràn đầy hy vọng như các nhà lãnh đạo cách mạng yêu cầu.
17.
Những năm 50, 60 của thế kỷ 20, với tôi là những năm
tràn đầy niềm vui. Nhìn vào đâu tôi cũng thấy tôi được, dân tộc tôi được. Nhưng
cũng những năm ấy với hàng triệu người dân thường lại là những năm đầy lo lắng,
hãi sợ và tuyệt vọng. Tôi vui là chuyện có thật, những trang viết của tôi vào
những năm ấy là rất thành thật. Nhưng nước mắt của người khác cũng là chuyện có
thật, tôi có biết, có được chứng kiến. Tôi nên nghiêng ngòi bút của tôi về phía
nào. Về già tôi mới nhận ra nhà văn phải nghe theo tiếng gọi của tình cảm, của
trái tim, của cái phần thiện lương trong con người mình. Nó đã bảo sai là sai,
không có thứ lý luận nào chống đỡ nổi. Vả lại văn chương bao giờ cũng đồng cảm
với nỗi đau của con người, những bất hạnh của con người. Chưa bao giờ vì sự mãn
nguyện, sự thành công của con người mà cất lên tiếng hát ca ngợi cả. Ở các thể
loại nghệ thuật ngôn từ con người phải chống chọi với mọi cảnh ngộ trái ngược
chiếm gần hết các trang viết, các màn diễn, còn khi người nghèo đã thành giàu,
người hèn được bước vào thế giới phú quý, trai gái phải chịu nhiều năm chia lìa
tới lúc tái hợp là cuốn sách, vở diễn phải chấm hết ngay. Nó đã kết thúc cái phần
nghệ thuật để bắt đầu sang phần tụng ca là cái thế giới của mãn nguyện của buồn
chán, là cái phần phi nghệ thuật. Nhưng người lãnh đạo lại chỉ thích cái phần
không phải là nghệ thuật, tặng giải thưởng, trao huân chương cho các tác giả chỉ
để tưởng thưởng cái phần nhạt nhẽo vô vị ấy mà thôi. Cái cách cảm nhận hiện thực
đầy tính lãng mạn ấy đã làm lệch lạc cách xem xét, cách ứng xử của nhiều thế hệ
bạn đọc, nhất là bạn đọc ở tuổi mới trưởng thành, trước những biến hoá muôn mặt
của cuộc sống. Họ chỉ có mỗi khả năng làm người phê bình văn học theo đường lối
chính trị chính thống, tại sao cuộc sống đẹp như thế mà nhà văn lại miêu tả nó
xấu đến thế. Làm sao dám cãi, hãy để cho những trải nghiệm của chính họ qua năm
tháng sẽ âm thầm biện hộ giúp mình thôi.
18.
Một xã hội không tự hiểu mình, mỗi cá nhân cũng không
tự hiểu mình, vàng thau, phải trái, cao quý ti tiện lẫn lộn, các giá trị lẫn lộn
bắt đầu từ sự không chuẩn xác của ngôn từ. Câu mở đầu kinh thánh Cựu ước “Thoạt
Tiên Là Ngôn Ngữ…” (Au conmmencement était le Verbe). Ngôn
ngữ làm nên văn minh này, vì nó có thể lưu giữ và truyền lại toàn bộ kinh nghiệm
của nhiều đời trước cho nhiều đời sau, càng ngày cái khả năng nhận thức càng gần
đúng như nó có, khiến sự lựa chọn của con người khách quan hơn, có hiệu quả
tích cực trong quá trình chủ động thích ứng với mọi đổi thay của môi trường sống
và môi trường xã hội. Vậy mà ngôn từ lại là cái mặt yếu nhất trong các lãnh vực
thuộc thượng tầng kiến trúc ở các nước xã hội chủ nghĩa. Công dân của các nước ấy
dùng ngôn từ để che đậy chứ không nhằm giao tiếp, hoặc giao tiếp bằng cách che
đậy, “nói vậy mà không phải vậy”! Nó là cái vỏ cứng để bảo vệ mọi sự bất
trắc, chống lại thói quen hay xét nét lời ăn tiếng nói của công dân của mọi
chính quyền chuyên chế. Cái cách tự bảo vệ ấy lại càng rõ rệt ở cấp lãnh đạo và
các viên chức nhà nước làm việc ở các cơ quan quyền lực. Họ nói bằng thứ ngôn
ngữ khô cứng đã mất hết sinh khí, một thứ ngôn ngữ chết, ngôn ngữ “gỗ”, nói cả
buổi mà người nghe vẫn không thể nhặt ra một chút thông tin mới nào. Các buổi
trả lời phỏng vấn báo chí, diễn văn tại các buổi lễ kỷ niệm, báo cáo của Đảng,
của chính phủ, của quốc hội, tất cả đều dùng các từ rất mơ hồ, ít cá tính và ít
trách nhiệm nhất. Người cầm quyền cấp cao nhất và cấp thấp nhất đều biết cách
nói mơ hồ, càng nói mơ hồ càng được đánh giá là chín chắn. Và nói dối, nói dối
hiển nhiên, không cần che đậy. Vẫn biết rằng nói dối như thế sẽ không thay đổi
được gì vì không một ai tin nhưng vẫn cứ nói. Nói đủ thứ chuyện, nói về dân chủ
và tự do, về tập trung và dân chủ, về nhân dân là người chủ của đất nước còn
người cầm quyền chỉ là nô bộc của nhân dân. Rồi nói về cần kiện liêm chính, về
chí công vô tư, về lý tưởng và cả quyết tâm đưa đất nước tiến lên chủ nghĩa cộng
sản. Nói dối lem lém, nói dối lì lợm, nói không biết xấu hổ, không biết run sợ
vì người nghe không có thói quen hỏi lại, không có thói quen lưu giữ các lời giải
thích và lời hứa để kiểm tra. Hoặc giả hỏi lại và kiểm tra là không được phép,
là tối kỵ, dễ gặp tai hoạ nên không hỏi gì cũng là một phép giữ mình. Người nói
nói trong cái trống không, người nghe tuy có mặt đấy nhưng cũng chỉ nghe có những
tiếng vang của cái trống không. Nói để giao tiếp đã trở thành nói để không giao
tiếp gì hết, nói để mà nói, chả lẽ làm người lại không nói. Thật ra nói thế mà
vẫn hiểu nhau cả. Người cầm quyền thì biết là nhân dân đang rất bất bình về nhiều
chuyện, nhân dân thì biết người cầm quyền đang nói dối, nhìn vào thực tiễn là
biết ngay họ đang nói dối. Nhưng hãy mặc họ với những lời lẽ dối trá của họ,
còn mình là dân chả nên hỏi lại nói thế là thật hay không thật. Mình cứ làm
theo ý mình và mình cũng sẽ nói dối, nói che đậy nếu như có dịp được người cầm
quyền hỏi.
Trong hàng trăm cuốn hồi ký của các nhà văn hoá, của những
người hoạt động chính trị, của nhiều tướng lĩnh, ta chả biết được bao nhiêu cái
thế giới riêng của họ, cái thế giới cá nhân của họ. Cái phần đóng góp của họ
càng nhỏ thì cái ý nghĩa quyết định của tập thể càng lớn, cái có tên thì bé tí
xíu, vô nghĩa, cái không tên thì bao trùm rộng khắp nhưng cũng không có hình
thù rõ rệt, cứ mờ mờ mịt mịt, có đấy mà cũng không có đấy, cái chung ấy chả phải
chịu trách nhiệm với một ai, có biết nó là ai mà truy cứu.
19.
Trong cái bối cảnh xã hội, chính trị như thế, mỗi người đều
ít nhiều đánh mất cái cá nhân của mình cũng là lẽ đương nhiên. Nhà văn là
chuyên viên nghiên cứu mọi chuyện của cá nhân, những sắc thái tâm lý cùng với
những biến hoá vô tận của nó trong những hoàn cảnh khác nhau, những thời thế
khác nhau. Nhưng đọc hồi ký của các nhà văn cũng nhạt nhẽo lắm, họ chỉ phô diễn
cái tôi trong các cuộc gặp những bậc đàn anh và bạn bè trong nghề, nói toàn
chuyện tào lao, vụn vặt, chuyện sinh hoạt và chả đả động chút nào tới thời thế,
tới những bức xúc về thời thế và cái nghề của mình trong thời thế. Tính hiện thực
và tính lịch sử của một thời rất mờ nhạt, đơn giản, thành thử cái ý nghĩa truyền
đạt những giá trị đích thực của một thời tới các thế hệ đến sau hầu như không
có. Đó là điều rất đáng tiếc, vì nếu các chứng nhân không nói gì cả thì lịch sử
cũng không thể cất lên tiếng nói chân thực của nó, thời gian qua đi, bóng tối
phủ lên, quên lãng phủ lên, cái thời mở nước, giữ nước chỉ còn lưu lại những cột
mốc của các chiến công, còn cuộc chiến thầm lặng đã làm tan nát nhiều con người
để con người được là chính mình, được là một thực thể thiêng liêng, đền đài lưu
giữ muôn thuở cái tài sản tinh thần của một dân tộc, một dòng họ mãi mãi được
vun xới, được phát triển tương ứng với sự phát triển của dân tộc, của thời đại
thì chưa được văn thơ nói đến, triết học nói đến, các ngành khoa học nhân văn
nói đến.
Dầu không nói đến, không được phép nói đến thì cái dòng
chảy vĩnh cửu ấy vẫn được nhiều triệu người âm thầm khai thông, bồi đắp để các
nhân tài Việt Nam không ngừng xuất hiện lúc ở lãnh vực này, lúc ở lãnh vực
khác. Một đất nước không có những cá nhân kiệt xuất, tài ba làm chân dung đại
diện trong cộng đồng nhân loại thì đó là một bất hạnh cho dân tộc, tạo ra một
khoảng trống tiếp nối trong lịch sử sinh tồn của mỗi cá nhân. Rồi các thế hệ đến
sau phải nối lại bằng cách nào vì vẫn phải bắt đầu từ môi trường chính trị, xã
hội, từ một xã hội vừa truyền thống vừa văn minh, những mục tiêu nhắm tới vừa
là phát triển cái riêng biệt, vừa là sự hòa nhập vào nền văn minh của khu vực
và thế giới. Một nền văn minh riêng lẻ, với những mục tiêu hoang tưởng, một môi
trường xã hội ngột ngạt vì cái bóng quyền lực phủ lên tất cả, quyết định tất cả
thì số phận những cá nhân sẽ ra sao?
Hãy nhìn vào nước Nga những năm 90 của thế kỷ 20 là sẽ
rõ. Họ vừa thoát khỏi cái bóng che của chủ nghĩa chuyên chế để được nhìn cái
ánh sáng thật của dân chủ và tự do. Ai chả nghĩ họ đã có cơ hội sải những bước
chân dài khi đã bung phá mọi sự trói buộc. Nước Nga mãi mãi là một siêu cường
vì những thử thách lớn nhất của một dân tộc là chiến tranh và cách mạng nước
Nga đều đã trải qua mà vẫn tồn tại vì đất đai mênh mông của mình và những tiềm
lực vô hạn ẩn giấu trong đó cả vật chất lẫn tinh thần. Phải vài chục năm nữa nước
Nga sẽ là như thế nhưng trước mắt thì không thể. Lý do rất đơn giản, kinh tế có
thể phục hồi nhanh nhưng con người phải có thời gian dài hơn nhiều nó mới có thể
lấy lại những gì đã mất. Tầm vóc cá nhân của người Nga trong non một thế kỷ dưới
chế độ Xô Viết đã bị co hẹp lại rất nhiều dầu họ vẫn được sống, được học tập và
lao động trong những điều kiện của một xã hội văn minh. Chỉ đáng tiếc cái văn
minh của họ là một nền văn minh tự tạo tách khỏi nền văn minh nhân loại, dựa
trên những tiêu chuẩn mà tâm hồn Nga không thể chấp nhận, không thể tiến hoá. Lại
thêm trong non một thế kỷ người Nga đã mất dần thói quen suy nghĩ độc lập, quyết
định độc lập, mất dần cả tính cách phản kháng và bảo vệ chân lý, con người quen
sống trong đám đông, trong tập thể, trong bầy đàn, không có cơ hội và sự khích
lệ của xã hội để tạo ra những chân dung riêng với những tư tưởng khác nhau, những
triết lý khác nhau những cách sống khác nhau. Mọi cái khác với chính thống đều
bị lên án, mọi cái giống nhau đều được tuyên dương. Vì những cái khác nhau rất
khó tạo ra sự nhất trí, còn những cái giống nhau sẽ dễ nghe theo, làm theo mọi
mệnh lệnh. Người cai trị sẽ rất dễ chịu, rất nhàn nhã nếu quốc gia mình cầm quyền
được tổ chức giống như trại lính, ông ta sẽ có dư thời gian để làm thơ hoặc viết
tiểu thuyết, vừa có cái bây giờ lại có cả cái sau này. Còn phải lãnh đạo một xã
hội dân sự của các công dân tự do thì có hàng trăm công việc đòi hỏi phải được
giải quyết mỗi ngày, mà cách thức giải quyết cũng rất phức tạp, nó yêu cầu phải
đối thoại, phải được tranh luận bình đẳng, phải thương lượng, phải luôn luôn
thay đổi những chủ trương mà dân chúng không bằng lòng. Và mọi việc làm đều phải
tuân theo hiến pháp và được xã hội kiểm tra thông qua hệ thống thông tấn báo
chí. Chẳng những người lãnh đạo phải bị kiểm tra những công việc thuộc về chức
năng của họ mà còn bị theo dõi rất nghiêm ngặt mọi sinh hoạt thuộc về đời tư của
họ để ngăn chặn kịp thời những vi phạm thuộc về đạo đức. Ở những xã hội văn
minh thì người cầm quyền bị rất nhiều luật lệ câu thúc, trói buộc, là người mất
tự do nhiều nhất, còn dân chúng thì được pháp luật bảo vệ đủ mọi đàng, càng ít
bị trói buộc càng tốt, càng có nhiều tự do càng tốt. Chỉ một xã hội được tổ chức
như thế thì vị trí cá nhân mới được tôn trọng, người có giá trị là người có cái
TÔI mạnh mẽ, đầy sức sống, đầy sáng tạo. Nên mỗi người đều có ý thức vun trồng
những nét đặc sắc của riêng mình, cái vẻ đẹp của riêng mình và con của cháu
thành những gia đình nổi tiếng, những dòng họ nổi tiếng làm cột chống cho một
quốc gia. Một chế độ độc tài khi phải đối mặt với những biến động lớn thường rễ
bị nứt rạn, từ nứt rạn đến tiêu vong, thời gian diễn ra rất nhanh vì nó chỉ có
trụ đỡ là quyền lực của một phe đảng, không có trụ đỡ về tinh thần của cả dân tộc.
Một chế độ chính trị tồn tại tới non một thế kỷ hay một nửa thế kỷ cũng là lâu
lắm, đã tạo ra mấy thế hệ ăn chung ở chung với nó, sinh con đẻ cái với nó mà
khi nó chết không ai nhỏ được một giọt nước mắt, có người còn nhẫn tâm đạp lên
cái vừa chết đó rồi mới tiếp tục bước đi, đủ biết người ta đã xem nó như vật bất
thường, là quái thai, là tai hoạ, thời thế đã bất thần xoá bỏ nó một cách êm dịu,
không phải tốn đến máu cũng là một may mắn phi thường. Có thể kết luận, một chế
độ chính trị được xem là văn minh hay lạc hậu, là sẽ tồn tại lâu dài hay chỉ có
mặt trong khoảng khắc của lịch sử là tuỳ thuộc vào cương lĩnh chính trị của Đảng
cầm quyền có thật sự tôn trọng những quyền của con người hay không, các cá nhân
với những khác biệt, những phản ứng, những bất tuân của nó có được đặt ở vị trí
trang trọng trong hiến pháp hay không? Vì tiềm lực tinh thần của mọi cá nhân được
vun xới, được phát triển trong tự do là nền tảng vững chắc nhất của mọi thiết
chế chính trị. Vì còn nó ta có thể vững tin sẽ vượt qua mọi sóng gió bất thần của
thời thế để mãi mãi tiến về phía trước.
Viết xong tại
quận Bốn Thành phố Hồ Chí Minh ngày 27/5/2006
